William James was een Amerikaanse filosoof en psycholoog, die leefde van 1842 - 1910. Hij was degene die de moderne Europese psychologie naar de Verenigde Staten bracht.

James had als psycholoog grotere belangstelling voor het procesmatige dan het inhoudelijk van het bewustzijn en was eerder functionalistisch dan structuralistisch, zoals bijvoorbeeld zijn collega de Duitser Wilhelm Wundt bij uitstek was. Ook als filosoof was James was veeleer een pragmaticus.

James legde zelf in zijn psychologische leerstellingen de nadruk op het belang van 'gewoontevorming' en 'automatisme', en de fysiologische basis van gewoontevorming en emoties. Gewoontes zouden als het ware een netwerk van 'paden' in de geest uitslijten, de hersenen conditioneren en energie in automatische reactiepatronen dwingen. Dit idee, wat overigens niet geheel nieuw was, werd zeer populair. En hoewel Karl Lashey zo'n veertig jaar later aantoonde dat het fysiologisch gezien nergens op sloeg, bleef het voortleven.

James draaide om zo te zeggen de actie-reactieketen om. Hij kwam bijvoorbeeld ook met de idee van door reacties voortgebrachte prikkels, wat hij evenals gewoontevorming als een fysiologisch, organisch proces in de hersenen zag. Later namen Clark Hull, E.R. Guthrie en Charles Osgood de reactie-prikkelgedachte over.

Twee andere theorieën waardoor James bekend werd liggen op het terrein van emoties en van bewustzijnsstromen.