De Vrijmetselarij is een organisatie met als doel de mens aan zichzelf te laten werken, zodat hij hoe langer hoe meer kan gaan betekenen voor het geheel. De organisatie heeft vertakkingen over de gehele wereld. Binnen de Vrijmetselarij kan men werken binnen het geheel van de club of "loge", buiten de eigenlijke vrijmetselarij kan dat de stad, het land, de wereld, het gezin of de mensheid zijn.

"De" vrijmetselarij is een specifieke mannenvereniging, maar er zijn tegenwoordig ook gemengde en exclusief vrouwelijke vrijmetselarijen.

Niemand wordt uitgenodigd lid te worden. De aspirant moet in zichzelf een streven voelen, dat overeenkomt met het streven van de vrijmetselarij. Op een bepaald moment kan hij tot de ontdekking komen dat de vrijmetselarij mogelijk een organisatie is, waarin hij aan zijn eigen streven kan werken. Hij kan zichzelf dan aanmelden en na de nodige oriënterende gesprekken en nadat er informaties over hem zijn ingewonnen kan hij lid van de vereniging worden.

Men begint als leerling-vrijmetselaar, wordt dan gezel-vrijmetselaar en kan dan eventueel meester-vrijmetselaar worden.

De opname in de Orde gaat door middel van "inwijdingen". Over deze inwijdingen wordt niets naar buiten gebracht. Ze kunnen gezien worden als reizen, waarbij de kandidaat het een en ander overkomt. Dat kan confrontaties veroorzaken en een aanleiding zijn verder aan zichzelf te werken.

Bij het werken in de loges worden veel symbolen uit de bouwwereld gebruikt, b.v. de passer. De allereerste loges zouden besloten clubs van "bouwvakkers" geweest zijn. De mens wordt tegenwoordig symbolisch als "ruwe steen" gezien, wiens taak het is aan deze ruwe steen te werken naar het ideaal, de kubieke steen.

In 'Oorlog en Vrede' beschrijft Tolstoi de inwijding van de hoofdpersoon Pierre. Of de hier vermelde rituelen (nog) overeenkomsten vertonen met de tegenwoordig gebruikelijke is (althans buiten de vrijmetselarij) niet bekend.

Deze geheimzinnigheid is een tweesnijdend zwaard - ze geeft de vrijmetselarij een zekere aantrekkingskracht - men is wel nieuwsgierig naar wat daar allemaal gebeurt. Anderzijds hebben veel regerende vorsten of regeringen ook een grote achterdocht getoond - worden daar geen subversieve dingen verricht? Sommige vorsten hebben dit opgelost door zelf lid te worden. Ook in de buitenwereld leeft al snel het idee van een groep invloedrijke lieden die elkaar de hand boven het hoofd houden en er zijn ook zeker historische voorbeelden van loges waarbij dit gebeurde.

De opera Die Zauberflöte van Mozart is doordrenkt van maçonnieke ideeën ("maçon" is Frans voor "metselaar").