a) De vraagzijde: de vraag naar gezondheidszorgen

• Dankzij hun kennis, onderwijsniveau hechten de hogere groepen meer belang aan gezondheid, ze herkennen beter de symptomen van ziek zijn en kunnen de ernst van de ziekte beter inschatten ook zien ze het belang van preventie in. Dit alles in tegenstelling tot de armen; die hebben meestal een beperktere medische kennis. Een ander voordeel dat mensen met medische kennis, of kennis in het algemeen, hebben, is dat ze weten dat ze door hun gedrag of door een prestatie hun eigen leven in de hand hebben (interne oriëntatie). Mensen met weinig kennis, waar armen vaak toe behoren, zullen vaak denken dat een mens de omstandigheden waarin hij leeft niet kan veranderen. Ze schrijven veranderingen in hun leven meestal toe aan toeval, geluk en ongeluk (externe oriëntering). Deze groep voelt zich dan ook vaak hulploos, zelf al zijn er objectief gezien mogelijkheden om uit de slechte situatie weg te raken, ze geven de hoop toch bij voorbaat op. Ze voelen zich dus ook erg afhankelijk als ze ziek worden.

• De communicatievaardigheden van een persoon spelen ook een grote rol: zo zou het best kunnen zijn dat iemand met een hogere opleiding de arts beter begrijpt dan iemand die een lagere opleiding heeft gehad. Uit schaamte zou het kunnen dat de lager geschoolde de arts niet om verduidelijking durft te vragen. Hierdoor gaat veel belangrijke informatie verloren.
• Omdat niet alle medische kosten worden terugbetaald, zullen weinig kapitaalkrachtigen minder snel een arts raadplegen.
• Ook is er een zekere sociale drempel: men is verlegen om een arts te raadplegen omdat men bang is voor de reacties van de omgeving. Dit is vooral in wijken waar veel sociale controle is het geval.
• De armen ondervinden vaak ook nog administratieve drempels, bijvoorbeeld: hoe breng je je mutualiteiten in orde?

• De gezondheidszorg wordt opgezet en gestructureerd door mensen van de hogere klasse. Zij weten niet altijd hoe ze hun gezondheidsbeleid het best aan de noden van de armen kunnen aanpassen.
• Gezondheidszorg is ook vaak een gevolg van politieke beslissingen, deze beslissingen worden gevormd door wie macht geeft. Omdat armen de nodige macht missen om politieke beslissingen zelf te beïnvloeden, worden ze vaak over het hoofd gezien. (Deleeck, H., The Mattheuseffect inhealth care. A proposed explanation of social inequalities in: Socio-economic inequalities in health. Questions on trends and explanations., The Hague, 1989,p121)

Wat kan worden veranderd?

Verschillen in gezondheid tussen de verschillende socio-economische klassen

Het zal hier gaan over verschillen in gezondheid tussen verschillende socio-economische groepen. Dus, is het zo dat arme mensen een minder goede gezondheid hebben dan mensen die hoger op de maatschappelijke ladder staan?

De Belgische Gezondheidsenquête van 1997

Het vertelt ons dat voor een derde van de Belgische huishoudens de kosten voor medische voorzieningen moeilijk te dragen zijn. 8% van de huishoudens heeft in het jaar voorafgaand aan de enquête een medische consultatie of de aankopen van geneesmiddelen moeten uitstellen. Bovendien blijkt dat huishoudens met een gezinshoofd zonder diploma vijf keer vaker medische zorgen uitstellen dan huishoudens met een gezinshoofd met een hogere opleiding. (Vranken, J., ea.2001 p256-297)

• Bij directe selectie is daling van sociale positie een rechtstreeks gevolg van een bepaalde gezondheidstoestand.
• Bij indirecte selectie zijn het vooral de gevolgen van de ziekte die voor sociale mobiliteit zorgt. (Raes,V., 1993, p16-17)

Het causaliteitsmechanisme

Dit mechanisme erkent dat de sociaal-economische positie van een persoon een onrechtstreeks effect heeft op zijn gezondheid. Soorten:

• Ten eerste zijn er de gedragsmatige factoren zoals rook-, drink-, eet- en sportgewoontes

• Ten tweede zijn de omstandigheden waarin iemand woont en werkt van groot belang. Een voorbeeld daarbij is huisvesting: arme mensen wonen vaker in gebieden dat lijdt onder zware luchtvervuiling of ze wonen ook vaak in vochtige huizen; vooral somatogene ziekte zullen hiervan een gevolg zijn. Ook op werkgebied is de situatie van de lagere klasse op de sociale ladder negatief, zo ervaren ze hun werk vaak als monotoon en vinden ze dat ze vaak maar zeer weinig te zeggen hebben over hun eigen werk, zowel sociale als psychologische ziektes zouden een gevolg kunnen zijn.
• Ten derde zijn er de psychosociale factoren uit het privé-leven: zoals ontslag, echtscheiding of overlijden van de partner; uit onderzoek is gebleken dat het vooral de armere mensen zijn die hier mee te maken krijgen.
• Bovendien is ook gebleken dat armen minder vrienden hebben, waarop ze in tijden van nood beroep op kunnen doen, wat de psychologische gevolgen en de stress nog meer negatief beïnvloed. (Vranken, J., ea.2001 p256) en . (Raes,V., 1993, p17)

Gezondheidspromotie en Gezondheidspromotie in Vlaanderen voor kansarmen

Lokale gezondheidsnetwerken (Logo’s)

De Logo’s werden opgericht in 1998. Er zijn 24 Logo’s in Vlaanderen. Elke Logo is verantwoordelijk voor zijn eigen regio (tussen de 100.000 en de 400.000 inwoners). Zijn belangrijkste functies zijn:

• De inventarisering van de lokale gezondheidsindicatoren.
• De coördinatie en bevordering van de samenwerking van regionale en lokale organisaties actief op het terrein van gezondheidspromotie
• Fungeren als draaischijf voor het uitwisselen van concrete informatie rond acties en initiatieven
• Zorgen voor de implementatie van efficiënte methodieken en instrumenten voor gezondheidsbevordering binnen hun eigen regio.

• Ook op vlak van armoede doen ze aan beleid:
  • a) Bekijken welke gevolgen een bepaald op gezondheidsvlak heeft op armen.
  • b) Bij het uitwerken van initiatieven laat men armen meeparticiperen.
  • c) De groeperingen die zich het lot van de arme in de streek aantrekt leren kennen; zo ontstaat overleg met de verschillende actoren om planning en acties op elkaar af te stemmen en zodoende de impact naar de doelgroep te versterken.

Enkele beleidsmaatregels om de socio-economische gezondheidsverschillen terug te dringen