Het rationalisme is een denksysteem dat zich baseert op de rede en/of dat de rede verantwoordelijk stelt voor de oorsprong van de ideeën, dit in tegenstelling tot stelsels die voornamelijk op openbaring of overgeleverde kennis gebaseerd zijn of tot stelsels die empiristisch van aard zijn.

Het rationalisme werd in de klassieke oudheid voornamelijk vormgegeven door filosofen die skeptisch tegenover de ervaring als kenbron stonden. Ook in de tijd van de (middeleeuwse) scholastiek was het rationalisme van belang omdat men toen de nieuwe waarheden op de een of andere manier in overeenstemming wilde brengen met de oude, overgeleverde geloofswaarheden.

Het rationalisme won aan betekenis in de dagen van Descartes, Spinoza en Leibniz. Omdat men binnen het rationalisme gaandeweg in feite aan is gaan nemen dat ook de wereld buiten de menselijke begrippen op basis van de logica (en meetkunde) is opgebouwd, werd in feite een zeker metafysisch element ingebouwd en dit element was er dan ook oorzaak van dat het rationalisme als kentheorie als minder voor de hand liggend wordt beschouwd dan voorheen.