Ruitvormige Compositie met Rood, Grijs, Blauw, Geel en Zwart 1924-25, olie op doek National Gallery of Art, Washington D.C.

Piet Mondriaan (7 maart 1872 Amersfoort - 1 februari 1944 New York) was een Nederlandse kunstschilder, die echter voornamelijk in het buitenland heeft gewerkt. Piet Mondriaan wordt algemeen gezien als een pionier van de abstracte kunst. Zijn werk is wereldberoemd en dient als inspiratiebron voor vele architecten en ontwerpers van toegepaste kunst. Zelf noemt hij zijn schilderstijl het neoplasticisme.

Mondriaan ondertekende zijn werk ook vaak met Mondrian. Hij is oorspronkelijk geboren als Pieter Cornelis, maar veranderde rond 1911 zijn voornaam in eenvoudig Piet.

Mondriaan werd geboren als zoon van een streng christelijke hoofdonderwijzer en een ziekelijke moeder. Mondriaan had een oudere zus Christien (1870-1939) en drie jongere broers, Willem (1874-1945), Louis (1877-1943) en Carel (1880-1956). Mondriaans vader had een voorliefde voor tekenen en gaf dit vak op school. Mondriaan kreeg ook les in tekenen van zijn oom Frits Mondriaan, kapper van beroep, maar ook een verdienstelijk amateurschilder. In 1889 voltooide Mondriaan zijn opleiding voor het geven van tekenonderwijs op de lagere school. In 1892 kreeg hij ook het diploma voor de middelbare school.

Table of contents

1 Periode in Nederland 2 Parijs: Cubisme 3 Nederland: Naar de pure abstractie 4 Parijs: Bloeiperiode 5 New York: opnieuw vernieuwing 6 Victory Boogie-Woogie 7 Exposities 8 Werk van Mondriaan in Nederlandse musea 9 Bronnen 10 Externe links

Periode in Nederland

In 1892 ging Mondriaan naar de kunstacademie in Amsterdam. In het begin schilderde hij onbeduidende religieuze werken en geïdealiseerde scènes uit het platteland. Ook maakte hij portretten. Hij schrijft zelf hierover: Op mijn 22e begon een zeer moeilijke tijd voor mij. Om in mijn levensonderhoud te voorzien deed ik allerlei soorten werk: bacteriologische tekeningen maken, schilderijen copieëren in Musea, ook gaf ik les. Toen begon ik landschappen te verkopen en ik was blij dat ik net genoeg geld kon verdienen om te doen wat ik wilde doen.

Gedesillusioneerd doordat hij vrijwel niks verkocht sluit Mondriaan zich aan bij links-radicale kringen. Na de bloedig eindigende spoorwegstaking in 1903 vertrok Mondriaan uit Amsterdam en vestigde hij zich in Brabant. Daar schilderde hij landschappen, zonsondergangen, molens en bloemen, waarbij hij probeerde aan te sluiten bij de smaak van het "koopkrachtige publiek". Mondriaan liet zich inspireren door Vincent van Gogh, die inmiddels meer geliefd was geworden dan gedurende zijn leven. Mondriaan schilderde in deze periode portretten en nog steeds bloemen, die ook sterk aan het werk van Gustav Klimt doen denken.

Rond 1907 begint Mondriaan sterk gestileerde landschappen te schilderen, waarbij hij, met een vooruitblik op de toekomst, de werkelijkheid (het realisme) steeds meer loslaat.De sfeer van zijn werk is sprookjesachtig en waarschijnlijk beïnvloed door de theosofie, hoewel een direct invloed slechts in één werk te zien is (de triptiek Evolutie). Het werk doet denken aan dat van de Haagsche School en de Amsterdamse impressionisten. Grote invloed heeft in die tijd ook Jan Toorop op Mondriaans werk. In 1908 woont Mondriaan in Zeeland en schildert onder andere verschillende versies van de kerk van Domburg. Hij schildert ook korte tijd in pointillistische stijl. In 1909 overlijd Mondriaans moeder. Hij verkoopt zijn avant-gardistische werk steeds beter. Hoewel het werk nog steeds figuratief is, worden de afbeeldingen hoekiger.

Parijs: Cubisme

Mondriaan schilderde vooral bomen en boomgaarden, waarbij zijn werk steeds abstracter werd. De schilderijen krijgen dan ook abstracte titels zoals Compositie nr. 9. Nog steeds laat Mondriaan zich echter door de werkelijkheid inspireren, door een oude muur bijvoorbeeld, of door de zee.

Nederland: Naar de pure abstractie

Parijs: Bloeiperiode

Het schilderen van de zo eenvoudig en vanzelfsprekend lijkende werken van Mondriaan was een langdurig proces, waarbij Mondriaan moest zoeken naar de juiste plaats van lijnen en vlakken. Hierbij werden vele verflagen over elkaar heen aangebracht. Omdat olieverf een erg lange droogtijd heeft door de olie, gebruikte Mondriaan het onwenselijke petroleum als droogmiddel. Dit heeft tot gevolg gehad dat de verf flinke barsten is gaan vertonen. De doeken van Mondriaan zien er hierdoor in musea veel minder strak uit dan ze ongetwijfeld bedoeld zijn geweest, en zoals ze in reproducties vaak wel afgebeeld worden.

Mondriaan richtte zijn Parijse atelier in volgens de principes van De Stijl en liet het atelier ook vaak fotograferen, echter zonder dat hij zelf daarbij wilde poseren. Mondriaan leefde als een kluizenaar en werkte hard. Door zijn steeds verdere vereenvoudiging van de composities lijkt het einde van de abstracte kunst door Mondriaan te worden bereikt. Zijn in opdracht gemaakte Compositie met twee lijnen uit 1931 is een hoogtepunt. Het diagonaal opgehangen vierkante schilderij bevat slechts twee elkaar kruisende zwarte lijnen op verder wit doek. De lijnen zijn uiterst zorgvuldig geplaatst en geven een indruk van stabiliteit bij de toch instabiele ruitvorm van de lijst. De bewoners van Hilversum beviel het schilderij echter niet, dat was opgehangen in het door Willem Dudok ontworpen stadhuis. Het doek werd daarom verkocht aan Amsterdam. Wat de meeste mensen momenteel (in 2003) als vanzelfsprekend waarderen en accepteren als kunstwerk, werd in Mondriaans tijd toch door velen met afschuw bekeken.

Mondriaan paste in deze periode een strenge scheiding aan tussen de lijn en het vlak. Een lijn was altijd zwart, vlakken waren wit of kregen een kleur, maar dan alleen rood, geel of blauw. Naar verluidt vormde deze starre dogmatiek de bron van de verwijdering tussen Mondriaan en Van Doesburg, toen Van Doesburg ook diagonalen in zijn werk wilde gaan toepassen. Hiervoor bestaan echter geen schriftelijke bronnen die dit bewijzen.

New York: opnieuw vernieuwing

Een technische vernieuwing was dat Mondriaan plakstroken papier ging gebruiken als hulpmiddel.

Het bij zijn dood nog onvoltooide Victory Boogie-Woogie laat zien dat Mondriaan bezig was met vernieuwing, en aansluiting zocht bij de ritmiek in de muziek. Mondriaan overleed in 1944 aan longontsteking, op 72jarige leeftijd. Hij is begraven op de Cypress Hill Cemetery in New York.

Mondriaan heeft weinig nagelaten. In zijn woning was bij zijn overlijden weinig meer aanwezig dan enkele persoonlijke documenten en slechts enkele boeken. Alle brieven die hij heeft ontvangen van de vele personen waarmee hij correspondeerde waren kennelijk vernietigd. De door Mondriaan geschreven brieven zijn echter vaak wel door de ontvangers bewaard.

Victory Boogie-Woogie

Het werk is aangekocht door een schenking van De Nederlandsche Bank aan de genoemde stichting, waarbij het schilderij eigendom wordt van de Nederlandse staat. De Nederlandse Bank wilde met dit gebaar afscheid nemen van de Nederlandse gulden, omdat het besluit om de euro in te voeren genomen was. In de Tweede Kamer werden vragen gesteld over de geheime handelswijze door de Nederlandse Bank en minister Zalm, die zich hiermee aan de wettelijke controle door de Kamer leek te onttrekken. Anderen vonden het een briljante actie, omdat door de geheime handelswijze prijsopdrijving werd voorkomen.

Dr. Hans Locher, directeur van het Haags Gemeentemuseum stelde in deze periode dat de Victory Boogie Woogie een triumferend antwoord is op de Tweede Wereldoorlog. De beroemde Guernica van Picasso is gegroeid tot hét beeld van geweld en oorlogsslachtsoffers in de twintigste eeuw. Welnu: de Victory Boogie Woogie van Mondriaan is hét beeld van de overwinning van levensvreugde en vrijheid. Maar of het schilderij de Nachtwacht van de twintigste eeuw is, zoals staatssecretaris Rick van der Ploeg het werk noemde, zal de tijd moeten leren.

Exposities

Werk van Mondriaan in Nederlandse musea

• Rijksmuseum, Amsterdam, enkele vroegere werken
• Stedelijk museum Amsterdam
• Haags gemeentemuseum - onder andere Victory Boogie-Woogie
• Kröller-Müller museum

• Piet Mondriaan, Composities op het lege vlak, Susanne Deicher, 1994
• Verschillende websites, waaronder [1] en [1]