Verloop
Kenmerkend voor malaria zijn de koortsaanvallen, voorafgegaan door koude rillingen. Deze doen zich voor op de momenten dat een hele generatie parasieten in rode bloedcellen zich deelt en er allerlei afvalstoffen vrijkomen. Afhankelijk van de soort plasmodium doen de aanvallen zich om de 48 uur voor (P. vivax en P. ovale), om de 72 uur (P. malariae), of vaker en onregelmatig (P. falciparum). De laatste vorm, malaria tropica, is de meest voorkomende en de ernstigste, omdat hierbij vaak allerlei nauwe bloedvaten van vitale organen verstopt raken. Dit kan de dood tot gevolg hebben. Malaria kan (door het verloren gaan van veel rode bloedcellen) vergezeld gaan van bloedarmoede (anemie) en vergroting van de milt.
In bepaalde delen van Afrika raakt eigenlijk iedereen vanaf de jeugd met malaria besmet; door herhaaldelijke aanvallen wordt langzamerhand een zekere weerstand opgebouwd. Daarnaast bestaan er bepaalde genetische mechanismen die een zekere bescherming bieden tegen malaria. Een voorbeeld daarvan zijn sommige erfelijke afwijkingen van de vorm van het molecuul van hemoglobine, het rode eiwit dat het belangrijkste bestanddeel van rode bloedcellen vormt. Sikkelcelanemie in de homozygote vorm is nadelig voor de drager, maar in heterozygote vorm (de helft van de hemoglobinemoleculen is maar van het sikkelceltype) zijn dragers minder gevoelig voor malaria. Dit is de reden dat dergelijke hemoglobinopathieën veel meer voorkomen in gebieden waar malaria endemisch is.
Behandeling
Er is een behoorlijk arsenaal aan geneesmiddelen voor malaria, en er komen geregeld nieuwe middelen bij. Dat is helaas ook nodig, want de parasiet heeft een sterk vermogen tot het ontwikkelen van resistentie. Het eerste middel was kinine, een alkaloïde dat uit kinabast (bast van de kinaboom uit zuid-amerika) wordt gewonnen. Lange tijd konden de parasieten bestreden worden met chloroquine, een van kinine afgeleid relatief goedkoop middel dat de parasieten in de rode bloedcellen doodt. In de loop der jaren zijn P. falciparum en in mindere mate P. vivax resistent geworden voor chloroquine.
Waar chloroquine niet werkt, wordt vaak mefloquine (lariam) voorgeschreven. Dit middel geeft echter bij sommige mensen ernstige bijwerkingen, soms van psychiatrische aard, die langdurig kunnen aanhouden.
Een nieuwer middel is een combinatie-therapie gebaseerd op artemisinine. Deze behandeling is aanmerkelijk duurder dan die met chloroquine, en wordt daarom (nog) veel minder toegepast dan wenselijk zou zijn. Een verhoopt voordeel van combinatietherapie is dat muggen minder snel resistentie zullen ontwikkelen.
Artemisinine is de werkzame stof van qinghao, een Chinese kruidenthee die in China al ruim anderhalve eeuw wordt gebruikt voor de genezing van malaria en aambeien.
Immuniteit
Eenmaal geïnfecteerd is men minder kwetsbaar voor nieuwe infecties.
Al heel lang wordt gepoogd een vaccin tegen malariaparasieten te ontwikkelen; dit blijkt echter erg lastig te zijn, enerzijds omdat de parasiet een groot deel van zijn levenscyclus intracellulair doorbrengt (en daar dus niet toegankelijk is voor antistoffen) en anderzijds omdat de kortdurend vrij voorkomende vormen zich snel aanpassen - hun antigeniciteit kan door selectiedruk snel veranderen.
Preventie
Malaria kan op verschillende manieren worden voorkomen: - Muskietennetten (klamboes) die geregeld geïmpregneerd worden met insecticide houden de muggen goed tegen.
- Vaccinatie zou een nog betere preventie zijn, ware het niet dat er (nog) geen vaccin bestaat.
- Bestrijding van de malariamug: dit kan door stilstaand, ondiep water droog te leggen, waar de muggen hun eitjes leggen. Op deze manier is de ziekte verdreven uit de VS en Zuid-Europa. Een andere bestrijding is die met behulp van insecticiden. Gebruik van DDT is in gematigde streken een effectief middel gebleken; in de jaren '50 en '60 van de 20e eeuw werd DDT in Latijns-Amerika en Azië op grote schaal gebruikt om de malariamug uit te roeien.
Waar komt malaria voor?
Malariamuggen gedijen het best in warme, liefst vochtige streken, zoals de tropen. De besmette mug en de ziekte komen aanzienlijk minder voor in gematigde streken als de onze; meestal gaat het dan om muggen die met een vliegtuig zijn meegereisd uit een tropisch land. De malariamug Anopheles kent tientallen soorten, waarvan enkele ook hier inheems zijn. Het feit dat de meeste slachtoffers in Afrika vallen, is niet alleen een gevolg van het klimaat aldaar. Armoede leidt ertoe dat mensen niet genoeg geld hebben voor een klamboe of voor behandeling met geneesmiddelen. Het hoge ziekteverzuim door malaria remt economische ontwikkeling. De vele plasjes stilstaand, vervuild water in sloppenwijken, letterlijk kweekvijvers voor de mug, zijn een gevolg van gebrek aan afdoende infrastructuur en hygiëne.
Het feit dat de meeste slachtoffers in Afrika vallen, is volgens sommigen ook de reden dat er geen vaccin is. Voor de farmaceutische industrie, die nu verdient aan de verkoop van geneesmiddelen, zou investeren in een vaccin niet interessant zijn omdat de arme Afrikanen nooit de ontwikkelingskosten zouden kunnen betalen.
