Koolmonoxide (CO) ontstaat onder meer door onvolledige verbranding van koolstof of fossiele brandstoffen. Het zit dan ook in uitlaatgassen van auto's. Koolmonoxide is giftig, kleurloos en reukloos. Hierdoor is het erg gevaarlijk.
Vergiftiging
Het gas is giftig doordat het zich veel (200-300 x) sterker aan de rode bloedkleurstof (hemoglobine) bindt dan zuurstof waardoor het bloed geen zuurstof meer naar de weefselss kan transporteren. Ook bij geringe concentraties van koolmonoxide in de omgevingslucht zal het hemoglobine daarom al gauw een aanzienlijk percentage koolmonoxide bevatten. Omdat koolstof vroeger in de vorm van steenkool een belangrijke brandstof was voor het verwarmen van huizen, waarbij wel eens ongelukken voorkomen bij slecht onderhouden schoorstenen en kachels, staat koolmonoxide ook wel bekend als kolendamp. Nog steeds vallen er in Nederland en België jaarlijks een aantal doden door ongelukken met koolmonoxide, naast zelfmoorden door het inademen van de koolmonoxide bevattende uitlaatgassen van verbrandingsmotoren. Door koolmonoxide vergiftigde personen en dieren vallen in slaap, en overlijden zacht als de blootstelling voortduurt.
De Franse schrijver Emile Zola overleed aan koolmonoxidevergiftiging.
Preventie en behandeling
Koolmonoxidevergiftiging kan worden voorkomen door bij gas- olie- en kolenkachels en geisers te zorgen voor een goede luchttoevoer en ook een goede afvoer naar de buitenlucht van de rookgassen. Koolmonoxidevergiftiging kan het best worden behandeld door de slachtoffers zo snel mogelijk uit de giftige atmosfeer te verwijderen (de hulpverlener moet hierbij bedacht zijn op de eigen veiligheid!) en ze daarna frisse lucht, of indien beschikbaar zuivere zuurstof te laten inademen, eventueel zelfs onder hogere druk. Rokers hebben een goed meetbaar percentage koolmonoxide in hun bloed.
Andere effecten
Naast effecten op de zuurstoftransportcapaciteit zijn er ook andere effecten van CO op o.a. de cellaag die de binnenkant van de bloedvaten bekleedt (het vaat-endotheel). Of CO net als stikstofmonoxide (NO) een fysiologische signaalfunctie vervult in het bloedvat is nog onderwerp van discussie. Minieme hoeveelheden CO worden wel in het lichaam zelf geproduceerd. Het heeft op korte termijn een verwijdend effect op kleine arterien in een aantal organen. Het inademen van sigarettenrook heeft wel een versnellend effect op het ontstaan van arteriosclerose; welke componenten van de rook hiervoor verantwoordelijk zijn is in 2003 nog niet geheel duidelijk. In experimenten op proefdieren kon van alleen koolmonoxide niet hetzelfde effect op de arterien worden aangetoond als van sigarettenrook.
Stadsgas
Vóór het tegenwoordige (2003) gebruik van aardgas, werd voorheen stadsgas gebruikt (ook wel kolengas genoemd), een gas dat uit koolmonoxide en waterstof bestond. Dit gas werd vooral gebruikt voor verlichting en om op te koken. Het werd uit steenkool gemaakt in gasfabrieken. Het stadsgas was beschikbaar in iedere woning en werd vaak gebruikt als middel om zelfmoord te plegen. De persoon ging dan met het hoofd in de oven liggen en raakte snel buiten bewustzijn. Ter voorkoming van accidentele vergiftiging werd aan het stadsgas een sterke kunstmatige 'gaslucht' toegevoegd zodat gaslekken snel zouden opvallen.
