Jeruzalem (Hebreeuws: Jeroesjalajim ירושלים; Arabisch: al-Qoeds, القدس), de huidige hoofdstad van Israël en de oude hoofdstad van de koninkrijken Israël en Judea, is een van de meest omstreden gebieden ter wereld. Als een duizenden jaren oude stad is het een bakermat van het jodendom, christendom en de islam, en worden de stad of plaatsen erin door volgelingen van deze drie religies als heilig beschouwd. Israël verklaarde Jeruzalem tot hoofdstad in 1950, en het is de locatie van het presidentsgebouw, het parlement, het oppergerechthof, en de meeste ministeries. De status als hoofdstad is niet internationaal erkend en de meeste ambassades zijn gevestigd in de Israëlische kuststreek. Ook de Palestijnse Autoriteit beschouwt Jeruzalem als hoofdstad en onderhoudt een betwist kantoor in het Orient House. Ondanks de aanslagen die er vrij geregeld plaatsvinden, trekt de uit natuursteen opgetrokken stad jaarlijks honderdduizenden pelgrims en andere toeristen.
Geschiedenis
In de Bijbel komt de naam het eerst voor in het boek Jozua. David is de eerste Israëlische koning die er zijn troon vestigt. Het was het voornaamste centrum van de joodse religie omdat de tempel er gevestigd was. Joodse families gingen tot driemaal per jaar op bedevaart naar de tempel en brachten er offers. Het was ook de hoofdstad van het rijk van Judea. In 587 v. Chr viel de stad in handen van de Babyloniërs en werden veel vooraanstaande joden weggevoerd in ballingschap.
Voor christenen is Jeruzalem een heilige stad omdat de kruisiging en opstanding van Jezus er plaats zouden hebben gevonden. In het jaar 70 verwoestten de Romeinen de stad en de (tweede) tempel. Het enige overblijfsel van de tempel is een deel van de Westelijke muur, die nu bekend staat als de Klaagmuur. De stad kreeg een andere naam (Aelia Capitolina), maar zij bleef in de gedachten van de joden die over de wereld verspreid waren en er eens hoopten terug te keren.
In 614 werd de stad opnieuw verwoest, nu door de Perzen; in 637 kwam de stad voor het eerst onder islamitisch gezag. In het Arabisch werd de stad bekend als Al-Qoeds (de heilige (stad)), en slechts zelden als Oeroesjalim, wat wel wordt uitgelegd als stad van sjalim. Het is ook voor de moslims een heilige stad, onder meer omdat de profeet Mohammed er op een vliegend paard naar de hemel zou zijn opgestegen. In 1099 namen de kruisvaarders de stad in en richtten een verschrikkelijk bloedbad aan onder de daar wonende moslims en joden.
Tussen 1517 en 1917 was de stad onderdeel van het Ottomaanse Rijk, waarna de Britten de stad bezetten. Sinds het begin van de 19de eeuw zijn joden weer de grootste bevolkingsgroep van Jeruzalem en sinds midden 19de eeuw de meerderheid.
20e eeuw
Tijdens de Eerste wereldoorlog, in december 1917, veroverden Britse troepen Jeruzalem op de Turken. Tot september 1922 bleef Jeruzalem en de rest van Palestina onder Brits militair bestuur. Door de Volkerenbond werd in 1922 het mandaat aan de Britten gegeven om Palestina te besturen. In dit mandaat werd ook de Balfour-declaratie opgenomen; dit gaf joden het recht om naar Palestina te verhuizen.
In de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties werd in november 1947 resolutie 181 aangenomen, die de opdeling van Palestina in twee afzonderlijke staten regelde. De resolutie erkende de speciale positie van Jeruzalem en de stad werd toegewezen als een speciaal corpus separatum. Hieronder zou Jeruzalem onder een speciaal bewind komen, dat door de VN bestuurd zou worden.
Op 14 mei 1948 werd de staat Israël uitgeroepen. Tijdens de oorlog die volgde, door de huidige Palestijnen vaak Nakba genoemd (Arabisch voor catastrofe), lukte het de joods-Palestijnse en later Israëlische strijdkrachten niet de oude stad van Jeruzalem te veroveren. In de oude stad bevinden zich de Tempelberg (ook wel Haram Al-Sjarif genoemd), waarop de voorname Al-Aksa Moskee en waaraan de Klaagmuur zijn gelegen, en vier ethno-religieuze wijken: joods, islamitisch, christelijk en Armeens. Slechts met grote moeite lukte het de Israëlische strijdkrachten een corridor tussen West-Jeruzalem en Tel Aviv veilig te stellen. Maandenlang waren de joden in Jeruzalem van Israël gescheiden.
Oost-Jeruzalem met daarin de Oude Stad werd op verzoek van zo'n 2.000 Palestijnse notabelen bezet door het Jordaanse leger, dat Palestina op verzoek van de notabelen was binnengekomen om zo bescherming te bieden tegen 'de zionistische dreiging'. Jordanië annexeerde Oost-Jeruzalem eenzijdig, alsmede de gehele Westelijke Jordaanoever. Hoewel de VN er relatief weinig aandacht aan schonk, werd deze annexatie nooit internationaal erkend. Eén joodse wijk van Jeruzalem werd een Israëlische enclave binnen het door Jordanië bezette gebied. Tussen de jaren [1949]] en 1967 was de Jeruzalem in tweeën gedeeld door middel van een barrière (muur en hek). De facto, lag aan de westzijde van die muur lag de Israëlische stad Jeruzalem en de oostzijde de Jordaanse stad al-Qoeds. In 1965 werd Teddy Kollek burgemeester van (West-)Jeruzalem.
Tijdens de Zesdaagse oorlog (1967) veroverde Israël Oost-Jeruzalem. De stad werd herenigd onder één gemeente en de muren en hekken werden neergehaald. Teddy Kollek bleef burgemeester tot 1993, toen hij verkiezingen verloor, waar hij tegen zijn zin aan meedeed. Onder Teddy Kollek groeide Jeruzalem uit tot de grootste stad van Israël, waarin joodse en Arabische Israëliërs aanvanvankelijk vrij rustig samenleefden. Aanslagen werden vrijwel altijd door inwoners van omringende plaatsen gepleegd. Tijdens de eerste Intifada worden steeds meer toeristen in de oude stad en omstreken neergestoken. Ook zijn er rellen in Arabische wijken. Toerisme naar Jeruzalem neemt af en de Arabische en joodse economiën in Jeruzalem leidden steeds meer een afgescheiden bestaan. Teddy Kollek werd overtroffen in de verkiezingsstrijd door Ehud Olmert, die zich tijdelijk terugtrok uit de landelijke politiek.
21e eeuw
In september 2000 breekt de tweede intifada uit. Een van de eerste rellen was in Jeruzalem, op de Tempelberg, na een bezoek van de toenmalige Israëlische oppositieleider Ariël Sharon. Sindsdien werd de stad opgeschrikt door vele aanslagen, onder andere op bussen en restaurants. In een van die aanslagen, de aanslag op het pizzarestaurant Sbarro, kwam ook een Nederlandse familie om het leven. Ook in Oost-Jeruzalem wordt het leven in vele opzichten moeilijk draagzaam, bijvoorbeeld het Israëlische ministerie van binnenlandse zaken aldaar geeft nog maar zeer minimale diensten. Nadat Olmert weer in de Israelische regering zitting nam, werd Uri Lupolianski de eerste ultra-orthodoxe burgemeester in de geschiedenis van Jeruzalem.
In 2004 legt Israël een omstreden barrière aan die enkele wijken aan de noord- een oostrand van Jeruzalem afsnijdt van de rest van de huidige stad. In die wijken zijn de onroerendgoedwaarden scherp gedaald; inwoners die het kunnen permitteren vertrekken naar Arabische of joodse wijken die aan de westzijde van de muur komen te liggen.
Huidige situatie en claims
Tussen 1949 en 1967 was de stad verdeeld in de Israelische stad Jeroesjalajiem(West-Jeruzalem) en de Jordaanse stad al-Qoeds (Oost-Jeruzalem). In de Zesdaagse Oorlog in 1967 veroverde Israël Oost-Jeruzalem en de gehele Westelijke Jordaanoever op Jordanië. Alleen Oost-Jeruzalem werd geannexeerd; de rest van de Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook gelden ook voor Israël als bezet gebied. De annexatie werd net als die door Jordanië niet internationaal erkend, ditmaal maakten zowel Arabische staten als andere landen aanzienlijk meer bezwaar.
Israël beschouwt en gebruikt Jeruzalem als haar hoofdstad. De Palestijnse Autoriteit claimt Oost-Jeruzalem als haar hoofdstad, maar gebruikt haar niet als zodanig. De Verenigde Naties hebben de claim van Israël om heel Jeruzalem tot 'ongedeelde hoofdstad' uit te roepen, strijdig geacht met status van Jeruzalem als Corpus separatum. Dit is bevestigd in resoluties 476 en 478 van de VN Veiligheidsraad. Na een oproep van de veiligheidsraad in 1980, en onder druk van de Arabische landen, verplaatste Nederland de ambassade van Jeruzalem naar Tel Aviv. (In 2003 verhuisde de Nederlandse ambassade in Israël naar Ramat Gan).
Sommigen stellen dat de annexatie van Oost-Jeruzalem door Israël in strijd is met resolutie 242 van de Veiligheidsraad, die 'terugtrekking van gewapende Israëlische eenheden uit gebieden welke in het jongste conflict werden bezet' eist. Israël stelt dat hier bewust niet de of alle gebieden staat, en verdedigt het verleggen van haar grenzen met een ander artikel uit dezelfde resolutie, waar het gaat over het 'recht op leven in vrede binnen veilige en erkende grenzen'.
De Oslo-overeenkomst tussen de PLO en Israël maakt onderscheid tussen de Westelijke Jordaanoever en Jeruzalem. Over de definitieve status van Jeruzalem zou in overleg rond de permanente status besloten worden.
Externe links
Website van de gemeente Jeruzalem
