In de tweede plaats was het ijzeren gordijn een plastische aanduiding van de mijnenvelden, het prikkeldraad, de wachtposten en torens die de twee ideologieën kunstmatig scheidden. Daarbij hoorde ook de voormalige muur die Oost-Berlijn scheidde van West-Berlijn en de grens tussen Oost- en West-Duitsland.

De eerste die de term "IJzeren Gordijn" gebruikte was de Britse staatsman Winston Churchill, die in de beroemd geworden Fulhamspeech op 5 maart 1946 (toen hij al was opgevolgd door Atlee) waarschuwde tegen de zich aftekenende tweedeling van Europa. Er waren niet veel mensen die hem meteen geloofden en hij werd om zijn woorden aanvankelijk door velen verguisd; een paar jaar later bleek hoe juist hij de ontwikkelingen had ingeschat.

Gedeelte van Churchill's Fulhamspeech

"Van Stettin aan de Oostzee tot Triëst aan de Adriatische Zee, is een ijzeren gordijn neergelaten dwars door het Europese continent. Achter die lijn liggen alle hoofdsteden van de oude staten van Centraal en Oost-Europa: Warschau, Berlijn, Praag, Wenen, Boedapest, Belgrado, Boekarest en Sofia. Al deze beroemde steden en de bevolkingen erom heen liggen binnen de Russische sfeer en zijn alle in de en of andere vorm onderworpen niet alleen aan de Sowjet-Russische invloed maar in grote en steeds grotere mate aan directe beheersing door Moskou. (...) De communistische partijen, die heel klein waren in deze oostelijke staten van Europa, zijn in aanzien en macht verheven in geen verhouding tot hun getal en trachten overal totalitaire macht te verkrijgen. Politie-regeringen hebben bijna overal de overhand, en tot dusver bestaat er, behalve in Tsjechoslowakije, geen ware democratie."