"Alles stroomt"
In deze wereld is alles steeds in verandering. Aan Herakleitos worden de woorden toegeschreven: "Panta rei", dat wil zeggen: "Alles stroomt, is in beweging." De leer van de eenheid
Nog belangrijker dan de leer van de verandering was voor hem echter de leer van de eenheid der tegendelen. Tegenovergetelde spanningen zijn toch op elkaar afgestemd. Wellicht is hij daarom een voorstander van oorlog, omdat in de strijd tegendelen samenwerken om een beweging te scheppen die harmonie is. "Du choque des opinions ressortit la verité", zeggen de Fransen. Uit de schok van de meningen springt de waarheid tevoorschijn. Je zou hier ook al kunnen denken aan de "struggle for life" van Darwin; en aan de leer van Hegel: these en antithese brengen samen de synthese voort. Herakleitos gaat hierin wel erg ver, getuige zijn uitspraak: "Goed en kwaad zijn één."
Ook hier zien we weer het Griekse gevoel voor een kosmische rechtvaardigheid: de strijd van de tegendelen zal nooit uitlopen op de volledige overwinning van één er van.
De belichaming van de kosmische gerechtigheid is God. Herakleitos spreekt herhaaldelijk van "God" in onderscheid van "de goden". "De weg van de mens kent geen wijsheid, maar die van God wel." God staat ver boven de mens. "De meest wijze mens is een aap, vergeleken bij God, precies zoals de mooiste aap lelijk is, vergeleken bij de mens".
Taak voor de mens
Herakleitos gebruikt het eerst het woord "logos" voor grondwet. "Logos" betekende oorspronkelijk woord, daarna redenering, tenslotte rede. Aan heel het wereldgebeuren ligt redelijkheid ten grondslag (Pythagoras spreekt hier van "kosmos"). Het is voor de mens de kunst deze redelijkheid, deze "logos" in te zien. En wanneer je je voor de wetten er van buigt ben je wijs.
Onze ziel is een onderdeel van deze almachtige logos. Na de dood zinkt zij daarin terug, "als een licht dat uitdooft in de nacht". Wanneer we dat inzien zullen we leren onze wil aan de hoogste rede ondergeschikt te maken. Daarin zal onze ziel de rust vinden die het eigenlijke geluk van de mens is.
Het eerste alles omvattende systeem
De leer van Herakleitos is het eerste alles omvattende wijsgerige systeem dat de Grieken hebben ontwikkeld. Hij zoekt niet alleen naar de mogelijke oorzaken van de stoffelijke wereld, maar probeert ook de diepte van de ziel te peilen. "Ik heb mijzelf doorvorst!" zegt hij trots. En: "Grenzen van de ziel zal je zeker niet vinden, hoe ver je ook doordringt en welke weg je ook bewandelt, zo diep is haar grond."
Hij rangschikt de mens in een geordend metafysisch geheel. We zullen meer dan een eeuw moeten wachten voor we in Plato en Aristoteles wijsgeren aantreffen die met hem te vergelijken zijn.
