Het woord gymnasium betekent in het oud Grieks 'sportschool', vergelijk het Nederlandse woord gymnastiek. Het woord is afkomstig van het griekse woord 'gymnos', dat naakt betekent, omdat over het algemeen de sport naakt werd beoefend. Oorspronkelijk werd in Griekenland vanwege de veel gevoerde interne oorlogen zeer veel waarde gehecht aan de lichamelijke oefening. Toen het leger, oorspronkelijk gebaseerd op dienst van burgers, vanaf ongeveer 400 voor Christus steeds meer werd vervangen door een beroepsleger ging de geestelijke ontwikkeling een grotere plaats innemen in de sportscholen. Deze gingen steeds meer lijken op een gewone school zoals wij die kennen.

In West-Europa werden onder invloed van het humanisme van Erasmus weer gymnasia opgericht om de kennis van de oude talen te bevorderen. Het Grieks was in die tijd weer bekend geraakt in het westen en dat leidde tot intensieve studie van de Oudheid, o.a. ook van de oorspronkelijke teksten van de Bijbel. Vandaag zijn er in diverse vormen nog gymnasia in Nederland, Duitsland, Zwitserland en Oostenrijk. In de Engelstalige landen wordt het woord echter in de betekenis van gymzaal gebruikt.

Gymnasium in Nederland

Voor de invoering van de Mammoetwet in 1968 konden op het gymnasium twee richtingen gevolgd worden, alpha en beta. De Alpha opleiding legde de nadruk op de klassieke en moderne talen. Bij de beta-opleiding lag de nadruk op de exacte vakken. Bij beide opleidingen moest er echter een eindexamen in Latijn en Grieks worden afgelegd en in de onderbouw was er 6 uur Latijn en 7 uur Grieks per week.

Na de invoering van de Mammoetwet werden de exameneisen aan het gymnasium gelijk gesteld aan die van de VWO scholen. Veelal wordt het echter wel gestimuleerd één extra schoolvak te kiezen.