Met het woord God wordt een uniek, eeuwig opperwezen, de ultieme bron van leven in het universum aangeduid. Het woord met een hoofdletter staat in duidelijk contrast tot dat met kleine letters: god, wat duidt op een onsterfelijk bovennatuurlijk wezen dat grote krachten bezit. Voor het bestaan van goden bestaat geen onbetwist wetenschappelijk bewijs. In de veelheid van religieuze praktijken komt geloof in hun bestaan zeer veel voor, hoewel de verschillende religies in het bestaan van verschillende goden kunnen geloven en het bestaan van andere kunnen verwerpen.

Namen voor God in monotheïstische religies.

• Jodendom: JHWH of 'Heer' - (andere namen: Adonai, Elohim, de 'Ik-Ben'). De oorspronkelijke uitspraak van de joodse benaming is niet bekend omdat met het Hebreeuwse alfabet destijds alleen de medeklinkers werden geschreven. Verder spreken joden de naam van God niet uit. Voor de uitspraak van JHWH zijn verschillende mogelijkheden.
• Christendom: God - De meeste christenen geloven in een drie-enig God, de Drie-eenheid van de Vader, de Zoon (Jezus Christus) en de Heilige Geest. De precieze opvatting over de aard van de Drie-eenheid varieert naar gelang de denominatie.
• Islam: Allah

Table of contents

1 Geloofsopvattingen over het wezen van God 1.1 God als eenheid of drie-eenheid 1.2 Westers monotheïstisch godsbegrip 1.3 Neopaganistisch godsbegrip 1.4 Het Opperwezen 1.5 God: mannelijk of vrouwelijk? 2 Hoe God geloofd wordt met mensen te communiceren 3 Geloofsopvattingen over de eigenschappen van God 3.6 Almacht 3.7 Alomtegenwoordigheid 3.8 Alwetenheid 3.9 Al-goedheid (liefde, barmhartigheid, vergevingsgezindheid, genade) 3.10 Rechtvaardigheid 4 Hindoeïstisch concept van God/god(en)

Geloofsopvattingen over het wezen van God

Theologie is de studie van het wezen van de godheid. Enerzijds trachten theologen die wezenskenmerken expliciet te maken, soms zelfs te systematiseren. Anderzijds probeert men soms een persoonlijke godservaring te vangen in een theologisch of filosofisch systeem. Alle theologische systemen hebben echter gemeen dat ze beginnen met de notie van 'God' of 'god(en)'. De verschillende theologische opvattingen zijn te groeperen en te classicificeren naar hun interpretatie van twee fundamentele zaken: ten eerste, is God enkelvoudig of meervoudig?; en ten tweede, is God transcendent of immanent? De antwoorden op deze twee vragen reflecteren en impliceren de verschillende posities aangaande de relatie tussen God/god(en) en de wereld enerzijds en tussen God/god(en) en de mensheid anderzijds.

• Monotheïsme - geloof in één God of god.

• Deïsme is het geloof dat God volkomen transcendent is: God bestaat, maar behalve voor wat nodig was om de schepping tot stand te brengen grijpt Hij niet in de wereld in.

• Pantheïsme is het geloof dat God volkomen immanent is; kort gezegd: dat de kosmos, het universum zelf, God is.

• Panentheïsme is het geloof dat God het universum bevat, maar niet identiek is aan dat universum. De Kabbala, de Joodse mystiek, geeft een panentheïstische kijk op het wezen van God; deze visie wordt in het Chassidische Jodendom vrij algemeen geaccepteerd. Ook is het de visie van de procestheologie en van de christelijke beweging die in de VS bekend is als de 'Creation Spirituality'.

• Theïsme is het geloof dat God zowel transcendent als immanent is; God is dus tegelijkertijd oneindig en ver boven de mensen verheven, maar tegelijkertijd in zekere zin aanwezig in de wereld en in het wereldgebeuren.

• Polytheïsme is het geloof in het bestaan van vele goden. Men noemt het daarom ook wel 'veelgodendom'.

• Henotheïsme is een variant op het polytheïsme. Het zegt dat er vele goden zijn, maar dat een daarvan de allerhoogste is, dat de andere slechts ondergeschikt zijn en niet hetzelfde niveau van 'god-zijn' hebben. Sommige vormen van het klassieke Griekse en Romeinse polytheïsme vallen onder deze categorie, zie Griekse mythologie en Romeinse mythologie. De Noorse mythologie, met hun oppergod Odin, waaraan alle andere goden ondergeschikt zijn, valt eveneens onder het henotheïsme.

• Monolatrisme is een bepaalde vorm van henotheïsme. De aanhangers ervan geloven in het bestaan van vele goden, maar ook dat deze goden hun macht alleen kunnen uitoefenen bij of voor degenen die hen aanbidden. Een monolatrist zou dus kunnen geloven in zowel de Egyptische goden als in de God die in de Bijbel beschreven wordt, maar zal zichzelf slechts tot één van deze religies rekenen. De god of goden die zij aanbidden hebben invloed op hun leven; de andere god of goden niet.

• Dualisme (waaronder manichaeïsme), is het geloof dat er zowel een volmaakt goede God is als een tegengestelde godheid van het kwaad met evenveel macht, of dat er een dergelijke tweedeling bestaat in de wereld als geheel of binnen de menselijke ziel

• Animisme is het geloof dat er geesten bestaan, die in dieren, planten, landobjecten en dergelijk huizen. Dit geloof komt over de hele wereld voor, soms in combinatie met het praktiseren van een van de grote religies, waardoor een gesyncretiseerde vorm van oude animistische traditie en nieuwere godsdienst ontstaat.

• Atheïsme is het geloof dat er geen God of goden bestaan. Deze overtuiging wordt op verschillende wijzen geformuleerd.
• Agnosticisme is het geloof dat er al of niet een God of goden bestaan, maar dat we dat nooit met zekerheid kunnen weten.
• Logisch positivisme is het geloof dat het woord 'god' op zichzelf betekenisloos is.

Joden, Moslims, aanhangers van het Unitarisch-Universalisme en een klein percentage Christenen zijn unitarische monotheïsten. De overgrote meerderheid van de Christenen waren en zijn nog altijd trinitarische monotheïsten.

Unitarische monotheïsten, zoals aanhangers van het Judaïsme, geloven dat er slechts één 'persoon' is in God. Sommigen, zoals moslims, vinden trinitarisme (geloof in de goddelijke drie-eenheid) een vorm van polytheïsme. Trinitarische monotheïsten geloven echter in één God die in drie afzonderlijke personen bestaat, die niettemin en essentieel één in wezen zijn; ze vormen een goddelijke Drie-eenheid (triniteit).

Mormonen geloven dat de drie-eenheid bestaat uit drie afzonderlijke goden. In hun terminologie duidt het begrip 'drie-eenheid' op drie goddelijke personages, die tezamen 'de godheid' worden genoemd. Een van die personages is een geest zonder lichaam en de andere twee zijn geesten met 'volmaakte' of 'verheerlijkte' (vaak 'hemelse' genoemd) lichamen. Mormonen geloven dat God een 'Heilige Man' of 'geheiligd' mens is, die deze staat heeft bereikt via een voordurend herhaald vooruitgangsproces, en dat door de voorschriften van hun geloof te volgen, mensen (uiteindelijk, ergens na hun dood en opstanding) letterlijk goden kunnen worden. Dit geloof geldt voor de belangrijkste tak van de Mormoonse religie, officieel de 'Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen' geheten. De meeste christenen beschouwen dit geloofssysteem als polytheïsme en vinden dat het daarom niet bij het christendom thuishoren.

Westers monotheïstisch godsbegrip

In het Judaïsme, het Christendom en in de Islam wordt God beschouwd als één enkel wezen die heerst over het universum. De oude, monotheïstische traditie die deze drie geloven verbindt begon bij de eerste profeet, Abraham (hoewel sommige gelovigen Adam als eerste profeet beschouwen). Naar deze traditie gelooft men in het bestaan van één God, die de schepper is van de hemel en de aarde. Daarnaast zijn Hem een aantal eigenschappen toegedicht als almacht (omnipotentie), alwetendheid, al-goedheid (liefde, barmhartigheid), alomtegenwoordigheid en rechtvaardigheid.

Deze gelovigen hebben over het algemeen elk hun eigen beeld van God als 'persoonlijk' wezen, met een wil en een persoonlijkheid, hoewel dat beeld ook binnen de drie monotheïstische religies nog aanzienlijk kan verschillen, afhangend van de visie op de balans tussen de immanentie en transcendentie van God. Een aantal invloedrijke middeleeuwse westerse rationalistische filosofen leerde echter dat een intelligent mens God in het geheel niet als persoon zou moeten zien, en dat al deze geloofsvisies en -leringen slechts waren bedoeld als metaforen. Deze zienswijze worden door een deel van de intellectuele elite van de drie religies nog altijd voor waar gehouden, hoewel de meeste gelovigen en geestelijken deze visie niet lijken te onderschrijven.

In het Oosterse orthodoxe christendom, blijft het essentieel dat God een persoonlijk wezen is. Het leert de drie 'personen' van de Drie-eenheid. Het benadrukt ook dat God een wil heeft en de Zoon twee 'willen', een goddelijke en een menselijke wil. Deze willen komen echter nooit met elkaar in conflict. Het persoon-zijn van God en van elk mens is essentieel met betrekking tot het begrip 'vergoddelijking'.

Er zijn een aantal argumenten voor het bestaan van God beschreven, evenals argumenten voor de thesis dat God 'niet bestaat'. Bij de laatste hoort het probleem van het kwaad en het lijden in de wereld, waar met de Theodiciteit een antwoord op geformuleerd is.

Neopaganistisch godsbegrip

Neopaganisme is een verzamelnaam voor verschillende overtuigingen die mensen kunnen hebben over het wezen van God. Het houdt niet aan één bepaald dogma vast. De meeste Neopaganisten hebben een polytheïstisch, pantheïstisch of panentheïstisch geloof, dikwijls vermengd met element uit het animisme. Voor Neopaganisten, Wicca-aanhangers in het bijzonder, is een primair model van God de 'gehoornde god'.

Terwijl oppervlakkig gezien de Neopaganisten vele goden aanbidden, komt het praktisch gezien toch vaak neer op een vorm van monotheïsme; de vele goden worden dan gezien als aspecten van één God/god.

Het Opperwezen

Oosterse concepten van Het Opperwezen (ook dit heeft een heel aantal verschillende namen) bevatten - hoewel men daar verschillend over kan denken - geen voorstelling van een 'persoonlijke' godheid. Bepaalde westerse concepten van wat in elk geval nog "God" genoemd wordt vertonen echter wel overeenkomsten met oosterse voorstellingen van het Opperwezen, zoals de pantheïstische voorstelling van Spinoza en diverse vormen van het mysticisme.

De wiskundige Georg Cantor identificeerde God met het mathematische concept van het Absoluut oneindige.

God: mannelijk of vrouwelijk?

Met de term 'God' of 'god' wordt traditioneel gezien een godheid bedoeld van het mannelijk geslacht, met name binnen de Judeo-Christelijke traditie en de Islam. Voor een vrouwelijke godheid bestaat vanouds de term 'godin'. Hedendaagse geloven en praktijken als Wicca en Neopaganisme hangen dit vrouwelijke concept van de godheid aan. Anderen zien de godheid als mannelijk noch vrouwelijk, maar ook dan wordt vaak de term 'God' of 'god' gebruikt.

Religies, en vaak ook verschillende mensen binnen elke religie, hebben verschillende overtuigingen of ideeën over het feit of God mannelijk dan wel vrouwelijk is. Een veelgehoorde mening in het moderne westen, inclusief binnen het traditionele Judaïsme en het Christendom is dat de godheid geen van beide is. Binnen onder meer het hedendagse Christendom vindt men ook de tegenovergestelde gedachte: dat God beide is. Men denkt dan vooral aan ouderlijke eigenschappen: God zou zowel vaderlijke als moederlijke eigenschappen hebben, die beide in de Bijbel terug te vinden zouden zijn.

In het Jodendom geldt het als een fundamentele dwaling te geloven dat God mannelijk dan wel vrouwelijk zou zijn. Grammaticaal gezien zijn de meeste Hebreeuwse namen voor God mannelijk; slechts enkele zijn grammaticaal gezien vrouwelijk. Hier worden geen theologische interpretaties aan verbonden. Met betrekking tot de vertaling van Hebreeuwse namen van God vinden de meeste orthodoxe en veel conservatieve Joden dat het fout zou zijn vrouwelijke naamwoorden voor God te gebruiken, niet omdat God mannelijk zou zijn, maar omdat het neigt de aandacht te vestigen op een eventuele geslachtelijkheid van God, en ook omdat de Tenach (Hebreeuwse Bijbel) meest namen gebruikt die grammaticaal gezien mannelijk zijn.

Binnen het Christendom gelooft men dat één van de personen van de goddelijke Drie-eenheid, namelijk de Zoon, naar de aarde kwam in de menselijke hoedanigheid van een man (de incarnatie, vleeswording). De andere twee personen binnen de godheid, de Vader en de Heilige Geest, blijven voor de meeste christenen nog altijd geslachtloos, omdat ze geen fysieke lichamen hebben. Wel worden traditioneel gezien voor alle drie personen van de goddelijke Triniteit mannelijke voornaamwoorden en voor het overgrote deel ook mannelijk beeldwoorden (maker, herder, beschermer enz.) gebruikt. Sommigen, met name zij die geïnspireerd worden door de feministische theologie, zien deze traditionele opvatting niet als bindend.

De meeste Neopaganistische stromingen geloven in zowel mannelijke als vrouwelijke godheden Dat geldt voor met name Wicca-aanhangers, hoewel sommige van hen, speciaal de Dianische Wicca de godheid zien als geheel vrouwelijk en haar de 'Godin' noemen.

Hoe God geloofd wordt met mensen te communiceren

Veel religies leren dat God zijn wil naar de mensen toe kan communiceren; in het Judaïsme, het Christendom en de Islam wordt dit proces openbaring genoemd. Sommige religies leren dat God zijn wil alleen openbaart aan bepaalde personen die profeten genoemd worden. Anderen geloven dat openbaring gekanaliseerd wordt door door God gesanctioneerde instellingen. Weer andere, vooral sommige meer mystiek geöriënteerde religies en geloofsstromingen, leren dat openbaring in principe aan alle mensen gegeven kan worden, tijdens bijvoorbeeld gebed, meditatie of aanbidding van God. Openbaring of vermeende openbaring heeft in al deze tradities en overleveringen verschillende vormen aangenomen. Zo kent men bijvoorbeeld een hoorbaar gesproken openbaring, een inspiratie van gedachten (als een communicatie van de Geest van God naar de menselijke geest) en handelingen die de wil van God zou openbaren, en een geschreven openbaring. De boeken van de Tenach (de Hebreeuwse Bijbel, door de christenen het Oude Testament genoemd) worden binnen de joodse traditie beschouwd als producten van goddelijke openbaring aan en via diverse joodse individuen uit de geschiedenis. Binnen de christelijke traditie wordt dit onderschreven, maar daar worden tevens de boeken van het Nieuwe Testament beschouwd als producten van goddelijke openbaring aan en via een groot aantal verschillende mensen, eveneens afkomstig uit het jodendom.

De Islam leert dat zowel de Tenach als het Nieuwe Testament bewust gecorrumpeerd en vervalst zijn. Moslims houden vast aan het geloof dat de Koran de enige betrouwbare representatie is van goddelijke openbaring, die exclusief via één persoon, de 'profeet' Mohammed, aan de mensen gegeven is.

Over hoe openbaring werkt en wat iemand precies bedoelt wanneer hij/zij zegt dat een bepaald boek 'goddelijk geïnspireerd' is, wordt verschillend gedacht.

Neopaganisme leert dat communicatie van de goden gewoonlijk direct en ervaringsgericht is; zij kennen niet de concepten van 'geschrift, 'profeet' of 'openbaring' in de betekenis die de drie Abrahamitische godsdiensten eraan geven. Men gelooft dat normaal gesproken een goddelijke boodschap direct doorgegeven wordt aan de persoon of de personen voor wie ze bedoeld is. In sommige tradities wordt een zogenaamd openbaringsritueel 'Drawing down the moon' genoemd, wat iets als 'het oproepen of aantrekken van de maan' betekent. Daarbij roept een hogepriesteres (soms een hogepriester) de godin aan en geeft de naar men meent goddelijk geïnspireerde woorden door aan de verzamelde gelovigen. Dit ritueel wordt het meest gepractiseerd in Wiccatradities. Ook het animisme, het spiritisme, occultisme en verschillende natuurgodsdiensten zoals Winti kennen een vorm van openbaringsgerichte rituelen. De persoon of personen door wie een 'goddelijke boodschap' of 'boodschap van de geesten' aan de mensen gegeven wordt heeft binnen elke traditie weer een andere naam (medicijnman, peeai, medium, bonuman, enz.). Oude animistische tradities die door veel moslims naast de Islam gepraktiseerd worden kennen de 'marabout', aan wie naast genezende krachten vaak ook mediamieke krachten worden toegeschreven. De meeste van deze tradities vereren naast een 'schepper-God' ook allerlei geesten en/of goden.

Geloofsopvattingen over de eigenschappen van God

Sommige monotheïsten verwerpen echter het hele begrip 'almacht' met betrekking tot God. Binnen het Unitarisch-Universalisme, een groot deel van het moderne Judaïsme en enkele libarale stromingen van het Protestantse Christendom wordt gezegd dat God in de wereld handelt door overreding en niet door dwang. God maakt zichzelf kenbaar in deze wereld door inspiratie en het creëren van mogelijkheden, maar niet door wonderen, of doorbreking van de wetten van de natuur. De meest populaire versie van deze zienswijze werd in verschillende boeken verwoord door de joodse schrijver en theoloog Harold Kushner. In zijn visie is Gods almacht beperkt. Dezelfde overtuiging werd mede ontwikkeld door Alfred North Whitehead en Charles Hartshorne, in het theologische systeem dat procestheologie genoemd wordt.

Alomtegenwoordigheid

Deze paragraaf moet nog ingevuld worden.

Alwetenheid

Hindoeïstisch concept van God/god(en)

Enkele van de Hindoegoden zijn Brahma, Vishnu, Shiva. De meeste Hindoes zijn polytheïsten, maar er zijn ook enkele monothïstische Hindoes. De theologie van het Hindoeïsme is vrij gecompliceerd en wordt besproken op de betreffende pagina.