Prehistorie
Nederland is bewoond sinds de laatste ijstijd. De bekendste monumenten uit deze oudste tijden van de Nederlandse geschiedenis zijn de hunebedden, megalitische monumenten in Drenthe.
Romeinse Rijk
In de eerste eeuw voor Christus kwamen de Romeinen naar Nederland. Voor het grootste deel van de Romeinse periode lag de grens van het Rijk bij de Rijn. In deze tijd werden de eerste Nederlandse steden gebouwd, waaronder Noviomagus (Nijmegen), Utrecht, Nijmegen en Maastricht. Ook in de noordelijke helft van Nederland, die buiten het Romeinse Rijk lag en waar de Friezen woonden, had de Romeinse cultuur veel invloed. In het gebied aan de rijksgrens woonden de West-Germaanse stammen van de Bataven en de Kaninefaten. Oppidum Batavorum (wederom Nijmegen) is de hoofdstad der Bataven. In 69 komen de Bataven in opstand tegen de Romeinen.
Rond 290 trokken de Salische Franken deze streken binnen, en vestigden zich in het Romeinse gebied ten zuiden van de Rijn, in het bijzonder rond de Schelde. De Bataven en de Kaninefaten gaan waarschijnlijk op in de Franken, hoewel ook wel wordt vermoed dat zij met de Romeinen vertrekken. Meerdere Romeinse pogingen zich van de Franken te ontdoen faalden, en in 355 gaf Julianus (de latere keizer Julianus Apostata) de Franken het gebied dat tegenwoordig Vlaanderen en Zuid-Nederland vormt als foederati (aan de Romeinen verbondenen) in bezit.
De Middeleeuwen
Na de val van het Romeinse rijk en de daaropvolgende volksverhuizingen, was Nederland in drie delen verdeeld. De Friezen woonden langs de kusten, de Saksen in het oosten en de Franken in het zuiden. Grensstad van de Franken was lang Nijmegen, alwaar zij een palts verstigden. De Franken versloegen de andere volken. Onder Karel de Grote beheerste het Frankische rijk rond 800 vanuit zijn kern in België en Noord-Frankrijk een groot deel van Europa waaronder Duitsland en Noord-Italië. In deze tijd werden na de Franken ook de Friezen en Saksen tot het Christendom bekeerd, voor een niet onaanzienlijk deel door het zwaard daartoe gedwongen. Bij het Verdrag van Verdun in 843 wordt het Frankische Rijk verdeeld tussen de drie kleinzonen van Karel de Grote. Nederland komt aan het Midden-Frankische Keizerrijk, ook wel naar de eerste keizer, Lotharius, Lotharingen genoemd. Na het verdrag van Meerssen (870) wordt het middenrijk verdeeld tussen het West-Frankische Rijk, het latere Frankrijk, en het Oost-Frankische Rijk, het latere Heilige Roomse Rijk (Duitsland). Nederland maakte deel uit van het Heilige Roomse Rijk (behalve Zeeuws Vlaanderen: de Schelde was de grens).
Dit Heilige Roomse Rijk bleef echter geen politieke eenheid. Lokale leenheren vormden hun graafschappen en hertogdommen om tot kleine privé-vorstendommen, en waren nog slechts in naam afhankelijk van de keizer. Grote delen van Nederland werden beheerst door elkaar onderling bestrijdende vorsten zoals de hertog van Gelre, de hertog van Brabant en de bisschop van Utrecht. Geleidelijk komt aan de kust het Graafschap Holland op. Friesland en Groningen werden geregeerd door de lagere adel. Nieuwe eenheid ontstond toen grote delen van Nederland en België hetzij door verovering hetzij door strategische huwelijken in handen kwam van de hertogen van Bourgondië. Op zijn hoogtepunt strekte het rijk van de Bourgondiërs van Zwitserland tot Holland, het speelde een grote rol in de Honderdjarige Oorlog tussen de Engelse en Franse koningen. Het was de spreekwoordelijke derde hond met het been. Het rijk bestond uit een reeks feodale bezittingen aan beide zijden van de oude grens tussen Frankrijk en het Roomse Rijk, maar die grens was in deze tijd niet veel belangrijker dan het verschil in het huidige Afrika tussen het Engelse Commonwealth en de Franse Communauté.
Nadat mede door toedoen van Jeanne d'Arc de Engelsen uit Frankrijk verdreven waren, was Bourgondië aan de beurt. De laatste hertog Karel de Stoute werd op het slagveld gedood door de Fransen. Zijn dochter Maria verloor het hartland Bourgondië en samen met haar echtgenoot Maximiliaan van Oostenrijk regeerde zij vanuit Brussel wat overbleef: de Nederlanden. Het zuidelijke deel (nu België en een deel van Noord Frankrijk) was duidelijk het belangrijkste, maar vanaf de 14e eeuw begon ook het gewest Holland belangrijker te worden. De voornaamste stad van dat gewest was in die dagen Dordrecht.
De Tachtigjarige oorlog en de Gouden eeuw
De vlag van de opstand
oranje, blanje, bleu | |
De Bourgondische gebieden kwamen via Maximiliaan bij overerving terecht bij de Habsburgse dynastie van Karel V. Karel was in 1500 in Gent geboren en werd later keizer van het Heilige Roomse Rijk. Toch moest hij voor een klein deel van zijn Zeventien Provincieën (Vlaanderen bijvoorbeeld) nog steeds trouw zweren aan zijn rivaal de Franse koning. Beide vorsten waren het wel eens dat dat uit de tijd was en in de Pragmatieke Sanctie werd er besloten dat alle Zeventien losgemaakt werden van zowel Frankrijk als het Duitse Rijk. Karel had zoals alle vorsten van zijn tijd zijn zinnen gezet op het versterken van zijn persoonlijke macht, maar vooral met de grote steden van het Zuiden had hij het niet makkelijk en de tegenzin tegen zijn politiek nam langzamerhand toe. Gelre blijft lang buiten zijn rijk en pas in 1543 wordt Karel ook Hertog van Gelre. In de zestiende eeuw nam een deel van bevolking van de Nederlanden deel aan de reformatie en werd dus protestant. Filips II, zoon van Karel V was een strikt katholiek, en had hier ernstige bezwaren tegen. Hij was ook meer Spaans- dan Nederlandsgezind (hij heeft de Lage landen nooit zelf bezocht), terwijl zijn vader was opgegroeid in Gent en heer der Nederlanden was geworden voordat hij koning van Spanje werd. Uiteindelijk liep dit uit op de tachtigjarige oorlog (1568-1648). De pogingen van Filips om vervolging tegen de Protestanten in te voeren en om regering, rechtspraak en belasting te hervormen en te centraliseren leidden tot een opstand. Hoewel er ook in het Zuiden veel wrevel tegen de koning was, begon de openlijke opstand in Holland (Brielle op 1 April 1572) en Zeeland. De koning was niet erg succesvol in zijn pogingen de opstand neer te slaan en ging bankroet aan de hoge kosten van de huurlingen. Deze gingen prompt muiten. De Staten Generaal kwamen bijeen om in naam van de koning (maar achter zijn rug om) hier een eind aan te maken. Met deze Pacificatie van Gent zag het er even naar uit dat de Nederlanden één lijn zouden trekken. Maar spoedig bleken sommige Zuidelijke gewesten bereid om zich weer naar de koning te schikken. Zij vormden de Unie van Atrecht (nu: Arras, een stad in Noord Frankrijk) In de Unie van Utrecht (1579) vormden de zeven noordelijke provincies de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Willem van Oranje, stadhouder van de koning, nam de leiding in de opstand. Die delen van het Zuiden die meededen met de opstand werden al spoedig door de koning heroverd. Antwerpen bijvoorbeeld viel in 1585. Veel handelaren en mensen met allerlei vaardigheden vluchtten naar het Noorden.
Bij de vrede van Münster in 1648 werd de onafhankelijkheid van de republiek van Spanje internationaal erkend. Ook werd bevesitgd dat de Republiek geen deel meer was van het Heilige Roomse Rijk. Het Zuiden werd daar wel weer een deel van (inclusief Vlaanderen).
De nieuwe republiek werd wel de Grote Uitzondering van de 17e eeuw genoemd omdat in tegenstelling tot de meeste landen in Europa de Derde Stand, vooral de handelaren van de steden het voor het zeggen kregen. Zij ruilden een feodaal systeem in voor iets nieuws dat later kapitalisme zou gaan heten. In Antwerpen kwamen al handelslui samen bij een Beurs om aandelen te verhandelen. Amsterdam nam dat over en spoedig waren er verzekeringsmaatschappijen en zelfs de eerste speculatieve crash: de windhandel in Tulpen in 1637.
Gedurende de tachtigjarige oorlog begon ook grootschalige overzeese handel in Nederland: De Nederlanders jaagden op walvissen rond Spitsbergen, handelden in specerijen uit India en Insulinde, en stichtten koloniën in Brazilië, Nieuw Nederland (tegenwoordig de staat New York, de Kaapkolonie en het Caraïbisch gebied. Nederlanders heersten ook over de eilanden Ceylon en Formosa. In de Insulinde onstaat de grootste kolonie, het latere Nederlands Indië. Vanwege de rijkdom die met de handel werd bereikt werd de zeventiende eeuw bekend als de Gouden Eeuw voor Nederland.
De republiek werd geregeerd door een aristocratie van gegoede burgerij (de regenten), en niet door een koning of door edelen. De diverse steden en provincies genoten een grote mate van onafhankelijkheid, in theorie had elk haar eigen regering en wetten, hoewel een aantal gebieden (zoals Brabant en Limburg) onder het centraal gezag vielen. Het politieke bestel was eigenlijk al verouderd voordat de vrede getekend was, maar omdat veranderingen in het systeem al gauw gelijkgesteld werden aan de opdringerigheid en dwingelandij van de afgezworen koning werd het systeem niet veranderd tot 1795.
In 1650 stierf stadhouder Willem II, en had het land geen sterke leider meer. Het volgende jaar werd in Engeland de 1651 Navigation Act ingesteld, dat sterk nadelige consequenties had voor de Nederlandse handel. Nederlandse bezwaren leiden tot de eerste Engelse oorlog (1652-1654). Bij de vrede van Westminster werd bepaald dat deze wet in stand bleef.
De Republiek en Engeland kwamen opnieuw in conflict, en in 1665 verklaarde Engeland de oorlog. Voordien hadden de Engelsen reeds nederzettingen in Nieuw Nederland aangevallen. Nederland moest zich ook bezighouden met de Franse invasie in de Spaanse Nederlanden (België), en nadat admiraal Michiel de Ruyter de Thames opvoer en een groot deel van de Engelse vloot vernietigde, werd de vrede van Breda gesloten. De Engelsen kregen de Nederlandse bezittingen in Noord Amerika, maar Suriname werd Nederlands en de Navigation Act werd versoepeld.
1672 werd in Nederland bekend als het rampjaar. Engeland verklaarde de Republiek de oorlog, en zowel Frankrijk, als de bisdommen Münster en Keulen deden hetzelfde. Frankrijk, Keulen en Münster vielen de republiek binnen; een Engelse landingspoging werd ternauwernood verijdeld. Willem III werd intussen tot stadhouder benoemd. Twee belangrijke politici, Johan en Cornelis de Witt werden vermoord in Den Haag. Met hulp van andere Duitse staten wist Nederland de aanvallers terug te drijven, en Engeland (tweede vrede van Westminster), Keulen en Münster sloten vrede in 1674. In 1678 werd ook met Frankrijk vrede gesloten, en nadat koning Jacobus II van Engeland onttroond werd, werd stadhouder Willem III in 1689 koning van Engeland. Willem viel met een grotendeels Nederlands leger Engeland binnen en gaf het bevel aan de soldaten van zijn schoonvader Jacobus Londen te verlaten. Zo liepen er dus een tijd lang Nederlandse soldaten op wacht in straten van Londen.
Met het bewind van Willem en Mary werd een eind gemaakt aan een heel roerige periode in de Engelse geschiedenis waarin ook de Engelsen voorgoed afrekenden met hun absolutistische koningen. Willem III bracht ook zijn bankiers en geldraadgevers naar Londen en voerde economische verbeteringen door. Vanaf zijn tijd begon Engeland steeds meer de Republiek te overvleugelen, vooral in de koloniale handel. Voor een deel kwam dat omdat Engeland een goed functionerend centraal gezag had. In Nederland werden de Regenten steeds gezapiger: ze hadden het goed, waarom zouden ze ook maar iets veranderen?
De Franse tijd
Aan het eind van de achttiende eeuw groeide de interne verdeeldheid in Nederland. De belangrijkste partijen in deze tijd waren de Orangisten, die stadhouder Willem V meer macht wilden geven, en de Patriotten die, onder invloed van de Amerikaanse en Franse Revolutie, een meer democratisch regeringssysteem zochten. Nederland was het eerste land dat de Verenigde Staten erkende, en de Britten verklaarden het de oorlog om te voorkomen dat Nederland eerst met andere neutrale landen een alliantie zou aangaan en dan alsnog in de Amerikaanse onafhankelijkheidsoorlog betrokken zou raken. Zij maakten daarbij handig gebruik van uiterst trage besluivorming in de Republiek. Deze vierde Engelse oorlog (1780-1784) betekende een ramp voor Nederland, vooral economisch. In 1785 was er een opstand van Patriotten, maar het huis Oranje, geholpen door Pruisen, sloeg deze neer. Vele patriotten vluchtten naar Frankrijk. Na de Franse revolutie vielen de Franse troepen Nederland binnen en bezorgden daarmee de patriotten, die de Bataafse Republiek vestigden, de macht. De Franse invloed was groot, en Napoleon vormde Nederland (samen met het Duitse Emsland) om tot het Koninkrijk Holland, met zijn broer Lodewijk Napoleon als koning (konijn van Olland). Ook dit koninkrijk was geen lang leven beschoren, want Lodewijk Napoleon stelde de Nederlandse belangen boven de Franse; Napoleon zinde dit niet, en hij lijfde Nederland in bij het Franse keizerrijk.
Intussen had het huis van Oranje een verdrag met de Britten gesloten waarbij deze de Nederlandse kolonies in 'bewaring' kreeg, en gaf opdracht aan de koloniale gouverneurs zich aan de Engelsen over te geven. Hierdoor kwam een groot deel van de Nederlandse koloniale macht tot een eind: Guyana en Ceylon werden nooit teruggegeven, de Kaapkolonie werd wel even teruggegeven, maar in 1806 opnieuw, en nu definitief, door de Britten bezet.
De negentiende eeuw
Na de Napoleontische tijd kwam Nederland als staat terug op de kaart van Europa. Nederland had altijd al een belangrijke rol gespeeld als buffer om de Franse expansiedrift in toom te houden, en in het bijzonder de tsaar van Rusland wou dat zo houden, en vroeg daarom om teruggave van de Nederlandse koloniën. Op het congres van Wenen werd een compromis met de Britten bereikt: Alleen Indonesië kwam terug in Nederlandse handen, maar noord en zuid Nederland werden herenigd. Nederland werd een monarchie, met de zoon van de laatste stadhouder Willem V als koning Willem I. Zijn Verenigd Koninkrijk der Nederlanden omvatte oorspronkelijk het huidige Nederland, België en Luxemburg, maar de Belgen voelden zich spoedig tweedeklas burgers, en er waren grote religieuze (het katholieke zuiden tegenover het protestantse noorden), economische (het zuiden industrialiseerde, het noorden bleef een handelsnatie) en taalkundige (niet alleen Wallonië was in die tijd Franssprekend, maar ook de bourgeoisie in Vlaanderen) verschillen. Bovendien werden deze verschillen geaccentueerd door Frankrijk, dat moest immers niets hebben van de sterke bufferstaat aan zijn grens, en meende bovendien recht te hebben op de Zuidelijke Nederlanden. In 1830 kwamen de spanningen tot een uitbarsting. De Belgen kwamen na relletjes uitgelokt door Franse geheim agenten na de voorstelling van de Stomme van Portici in opstand en verklaarden zich onafhankelijk na mislukte pogingen tot rattachisme. Na een oorlog van slechts enkele dagen was Willem gedwongen toe te geven, hoewel het nog tot 1839 duurde dat hij België officieel erkende. Hierna stierf het orangisme in België uit of transformeerde tot de Vlaamse Beweging. 1848 was een jaar van onlusten in heel Europa. Nederland werd grotendeels gespaard, maar de effecten waren groot. De liberaal Johan Thorbecke werd gevraagd een nieuwe grondwet op te stellen, welke Nederland omvormde tot een constitutionele monarchie, waaruit zich de huidige parlementaire democratie ontwikkelt.
Aan het eind van de negentiende eeuw spanden diverse Europese landen zich in om koloniën te verwerven. Nederland vergrootte en versterkte haar positie in Nederlands Indië. Multatuli schreef Max Havelaar, het bekendste boek uit de Nederlandse literatuur, waarin hij de Nederlandse exploitatie van het land en zijn inwoners aan de kaak stelde.
De twintigste eeuw
De Eerste Wereldoorlog
Nederland bleef neutraal in de eerste wereldoorlog, maar het leger werd wel gemobiliseerd toen in augustus 1914 de oorlog uitbrak. De Duitse invasie in België leidde tot een groot aantal vluchtelingen uit dat land (ca. 1 miljoen).
Omdat de omliggende landen in oorlog waren, en de Noordzee niet veilig meer was voor civiele schepen, werd het voedsel schaars, en een bonnensysteem voor de voedseldistributie werd ingesteld. Een fout in de distributie leidde tot het zogenaamde aardappeloproer in Amsterdam in 1917: een voedseltransport dat voor het leger bestemd was, werd geplunderd.
In november 1918 riep Jelle Troelstra, de leider van de SDAP (Sociaal-Democratische Arbeiderspartij) op tot een revolutie onder de arbeiders, maar dit mislukte.
De Tweede Wereldoorlog
Op 10 mei 1940 werd Nederland aangevallen door Nazi-Duitsland, en raakte daarmee betrokken in de Tweede Wereldoorlog. In 1942 veroverde Japan Nederlands-Indië. Voor een uitgebreid overzicht van deze periode van de Nederlandse geschiedenis, zie Nederland in de Tweede Wereldoorlog.
Na de Tweede Wereldoorlog
Direct na de bevrijding van Nederlands-Indië, op 17 augustus 1945, verklaarde het land zich onafhankelijk onder de naam Indonesië. Nederland vocht tegen de Indonesische nationalisten in twee oorlogen, bekend onder de euphemistische benaming van politionele acties. Onder internationale druk van de Verenigde Naties en de Verenigde Staten, in het bijzonder het dreigement de Marshallhulp stop te zetten, zowel als door de doorzettendheid van de Indonesiërs, werd Nederland gedwongen de nieuwe situatie te aanvaarden. Nederland erkende de Indonesische onafhankelijkheid officieel op 27 december 1949. Alleen de westelijke helft van Nieuw-Guinea bleef nog enkele jaren langer Nederlands.
Hoewel oorspronkelijk gevreesd werd dat het verlies van de rijke kolonie tot economische malaise zou leiden (Indië verloren, rampspoed geboren), bleek het tegendeel het geval. In de jaren 50 nam de welvaart in Nederland snel toe.
In 1953 vielen bij de beruchte watersnoodramp vele doden in Zeeland en Zuid-Holland. Om een dergelijke ramp in de toekomst te voorkomen, werd het Deltaplan opgesteld, dat vele dijkverhogingen en afsluitingen van zeearmen inhield. Dit grootse werk nam enkele decennia in beslag om voltooid te worden.
Tegenwoordig is Nederland een moderne, industriële natie, maar tegelijk ook een groot exporteur van agrarische producten. Het behoorde tot de oorspronkelijke leden van de NAVO en de Europese Gemeenschap, en vormde vaak een stuwende kracht onder de verdere vereniging van Europese landen in de Europese Unie, bijvoorbeeld bij de invoering van de Euro in 1999.
Op 1 april 2001 werd het homohuwelijk in Nederland ingevoerd. Het was het eerste land ter wereld waar een homohuwelijk, volledig gelijkwaardig aan een heterohuwelijk, mogelijk was. Op 6 mei 2002 werd Nederland opgeschrikt door de moord op de rechts-populistische politicus Pim Fortuyn.
Externe link
