Het expressionisme is een kunst-stroming waarbij vooral de gevoelswaarde, het onderbewuste, die de kunstenaar ervaart naar aanleiding van het onderwerp, de boventoon voert. Dit in tegenstelling tot het impressionisme waarbij vooral het uiten van de werkelijkheid, zoals men die ervaart, voorop staat. Expressionisme als stijl is vooral bekend in de schilderkunst maar komt ook in de muziek, architectuur en in de film als stijl voor.
schilderkunst
Vooral in de schilderkunst wordt, bijvoorbeeld bij het gebruik van kleuren, vaak afgeweken van de werkelijkheid. De kleur wordt gebruikt om gevoelens te accentueren. Vaak worden ook voorbeelden uit de natuur vervormd, juist ook hier weer, om de expressiekracht te verhevigen. Daarbij wordt soms het perspectief opzettelijk niet meer juist toegepast. Ook andere academische vorm- en beeldtaal wordt opzettelijk vermeden, zoals het toepassen van een gulden snede. Friedrich Nietzsche was feitelijk de geestelijke voorwerker van het expressionisme. ;;In "Die Geburt der Tragödie" ontwikkelde Nietzsche de theorie van een absolute tweespalt in de esthetische beleving, waarbij hij een onderscheid maakte tussen een apollinisch en een dionysisch aspect, een wereld van de geest, orde, regelmaat en gepolijst en één van de roes, chaos, het uit je dak gaan. Het apollinische vertegenwoordigde het "rationeel geconcipieerde" ideaal, terwijl het dionysische stond voor de "eigenlijke artistieke conceptie", voortkomend uit het onderbewuste van de mens. De parallel met de Griekse godenwereld gaf tevens de verhouding tussen deze twee uitersten aan, twee godenzonen, onverenigbaar en onscheidbaar. Volgens Nietzsche zijn beide elementen in meer of mindere mate in een kunstwerk vertegenwoordigd. De basiskenmerken van het expressionisme zijn dionysisch, felle kleuren, grillige beelden, slordig geschilderd, plat vlak, geen perspectief en er wordt meer geschilderd vanuit het gevoel (het kind) dan vanuit de ratio (de volwassene). De schilders van Der Blaue Reiter wilden om die reden absoluut geen opleiding aan een kunstacademie volgen.
Het expressionisme is begonnen in Duitsland, vooral in kunstenaars bewegingen, zoals Die Brücke, Der Blaue Reiter, Die Neue Sachlichkeit en het Bauhaus. In 1911 gebruikte Herwald Walden voor het eerst de term "expressionisme" in zijn polemisch tijdschrift "Der Sturm". In diezelfde tijd ontstond in Frankrijk het fauvisme, een vergelijkbare stroming. In 1948 verenigde een aantal fauvisten en expressionisten zich in de Cobra groep, aangezien zij gelijkwaardige gedachten hadden.
Het expressionisme kende een bloeitijd in het eerste kwart van de 20ste eeuw. In die periode waren de belangrijkste expressionistische schilders:
- Duitsland: Heinrich Campendonk, Emil Nolde, Franz Marc, Ernst Barlach, Wilhelm Lehmbruck en Karl Schmidt-Rottluff
- Oostenrijk: Egon Schiele
- Rusland: Wassily Kandinsky, Alexei Jawlensky
- Nederland: Karel Appel, Corneille, Charles Eyck, Willem Hofhuizen, Jaap Min, Jan Sluyters en Jan Wiegers
- Belgie: Het bekende Vlaamse expressionisme wordt ons voornamelijk gebracht door de 2de kunstenaarsgroep van de Latemse Scholen, in de 1ste helft van de 20ste eeuw, met Constant Permeke, Gust De Smet en Frits Van den Berghe. Ook James Ensor wordt tot de expressionisten gerekend.
- Noorwegen Edvard Munch
Ook in eerdere en latere periodes zijn echter expressionistische werken geschilderd. Het expressionisme als uitdrukkingsstijl bestaat in het begin van de 21ste eeuw nog steeds. Ook in de periode ver voor de bloeitijd zijn schilders te vinden die een expressionistische stijl gebruikten. Voorbeelden van schilderijen uit het eind van de 19e eeuw die expressionistisch aandoen zijn:
- De schitterend vlammende cypressen van Vincent Van Gogh, of de schilderijen van zijn kamer, waarin hij de laatste dagen van zijn leven doorbracht.
- De schilderijen van Edvard Munch die op de Berlijnse exposite van 1892 een schandaal veroorzaakten.
- De opvallend suggestieve affiches van de Franse Henri de Toulouse-Lautrec.
Ook in nog veel vroeger tijd komen expressionistische schilderijen voor, waarbij het weergeven van gevoelens de boventoon voert. Voorbeelden zijn: - De expressieve gotiek van de "Gekruisigde Christus" van Mathias Grünewald (ca. 1512).
- De gepassioneerde bewogenheid van de gebaren bij El Greco (ca. 1590)
muziek
In de muziek is Arnold Schönberg een voorbeeld van een expressionistische componist. film
Met name zijn in Duitsland rond de jaren 20 van de 20e eeuw expressionistische films gemaakt.
architectuur
Voornamelijk in Duitsland: Große Schauspielhaus met een fantastisch 'druipsteenplafond' in de zaal in Berlijn (Hans Poelzig) en Einsteintoren in Potsdam (Erich Mendelsohn).
In aan het Expressionisme verwante stroming in Nederland is de Amsterdamse School.
externe links
