De dienstplicht is de verplichting tot het tijdelijk vervullen van een baan door (een deel van) de bevolking. Meestal wordt de term dienstplicht gebruikt voor de militaire dienstplicht, waarbij jonge mensen een tijd lang verplicht deel uit maken van het leger.
Militaire dienstplicht in Nederland
In Nederland werd de militaire dienstplicht in 1810 ingevoerd door de Franse bezetters onder Lodewijk Napoleon. Iedere man van 20 jaar moest zich inschrijven. Door middel van loting werd bepaald wie dienst moest nemen in het Franse leger. Het was mogelijk om tegen betaling een vervanger te regelen.
Later gold de militaire dienstplicht voor alle mannen van 18 jaar. Uitstel, bijvoorbeeld vanwege studie, was mogelijk. Gewetensbezwaren, mensen die principieel tegen het leger zijn, konden een vervangende dienstplicht vervullen in een andere sector.
Door diverse oorzaken kwam de militaire dienstplicht eind 20e eeuw steeds meer onder druk te staan. Door het einde van de Koude Oorlog was het directe gevaar van een oorlog afgenomen. In plaats daarvan werd het Nederlandse leger steeds vaker ingezet bij vredesmissies. De complexiteit en gevaar van deze missies maakte de inzet van dienstplichtigen omstreden. Bovendien werd steeds vaker gewezen op het discriminerende karakter van de dienstplicht. In een tijd waarin gelijke rechten en plichten voor iedereen steeds vanzelfsprekender werden, paste een plicht voor alleen mannen niet langer.
Eind 20e eeuw werd de oproepplicht afgeschaft. Dit betekende in de praktijk dat de dienstplicht niet werd afgeschaft, maar dat er niemand meer werd opgeroepen. Het Nederlandse leger bestaat hierdoor sinds die tijd volledig uit (vrijwillige) beroepssoldaten.
Maatschappelijke dienstplicht in Nederland
Ter vervanging van de militaire dienstplicht, maken sommige politieke partijen zich sterk voor de invoering van een maatschappelijke dienstplicht. Deze maatschappelijke stage zou voor alle schoolverlaters moeten gelden. Militaire dienstplicht in België
De militaire dienstplicht werd in België ingevoerd tussen 1795 en 1798 en afgeschaft in 1996.
Zie ook: Dienstweigering
