De muur werd opgericht op 13 augustus 1961 door de Oost-Duitsers, en ook door hen bewaakt. Aanleiding hiertoe was de constante stroom Duitsers die na de oorlog Oost-Duitsland bleef verlaten via de grens in Berlijn, om in het welvarender wordende West-duitsland een nieuw bestaan op te bouwen. Berlijn was een enclave in Oost-Duitsland die na W.O. II in vier sectoren verdeeld werd bestuurd door Engeland, Amerika, Frankrijk en Rusland. Het Oostblok poogde Berlijn in te lijven en isoleerde de stad door verkeer van en naar Berlijn vanuit het westen te blokkeren.

West-Berlijn kreeg financiële hulp van de geallieerden, maar Oost-Berlijn kreeg geen hulp van de Sovjet-Unie. Zo kon West-Berlijn een goede economie opbouwen, en met Oost-Berlijn ging het steeds slechter. In Oost-Berlijn heerste er voedselschaarste en er was werkloosheid, terwijl men in West-Berlijn genoeg voedsel en luxe had. Het gevolg was dat veel mensen die in Oost-Berlijn woonden naar West-Berlijn vluchtten. De westelijke Geallieerden waren niet bereid af te zien van hun positie in Berlijn, waardoor de spanning rond Berlijn opliep. In augustus 1961 bereikte de crisis zijn dieptepunt: in de nacht van 12 op 13 augustus verbraken de Oostduitsers de verbindingen van het oostelijk stadsdeel met het westelijk deel. Chroesjtsjov was niet bereid de leegloop van de DDR met lede ogen aan te zien. Ondanks felle protesten verschenen overal prikkeldraadversperringen. In hoog tempo wordt vervolgens de Muur gebouwd die uiteindelijk tot en met 9 november 1989 zou blijven staan.

Er werden op zeven plaatsen doorgangsposten opengelaten. De muur werd door de Oost-Duitse grenspolitie zwaar bewaakt. De strenge bewakers maakten van elke beweging een foto, soms zelfs van elkaar. De muur was ook voorzien van prikkeldraad. De West-Berlijnse kant was vanaf de Oost-Berlijnse kant nauwelijks te benaderen, door de aanleg van mijnenvelden.

Tweeëneenhalf jaar bleef de muur potdicht, daarna ging hij langzamerhand op een kier open voor bezoekers uit het westen. Maar in de eerste paar jaren van zijn bestaan was de muur nog lang niet perfect. Er zaten nog veel gaten en zwakke plekken, die snel door vindingrijke Oost-Berlijners werden gevonden. Er werden in de loop der jaren vaak spectaculaire pogingen gedaan om over de muur te klimmen, te vliegen, en er onderdoor te graven, waarbij naar schatting 76 mensen werden doodgeschoten door grenswachters. Mensen verzonnen allerlei mogelijkheden om erdoor te komen. Bijvoorbeeld kisten onder auto’s en onzichtbare verbergruimtes in auto’s. Zo reed er bijvoorbeeld een Oost-Berlijner met een shovel dwars door de muur heen, en ook werden er tunnels onder de muur doorgegraven. Toen de muur steeds afschrikwekkender werd, konden sommige mensen het gevoel opgesloten te zijn moeilijk verdragen en kregen last van een syndroom dat “mauersyndroom”, muurziekte, werd genoemd.

West-Duitsland bleef naar hereniging streven, hoewel de andere europese landen, met name Engeland en Frankrijk hier wat reserves over hadden. De machtige europese speler West-Duitsland vonden ze al indrukwekkend genoeg.

Toch duurde het bijna dertig jaar voor de inwoners van het Oostblok de muur letterlijk neerhaalden. Een opening in de Hongaarse grens zorgde voor een uitstroom van duizenden 'permanente vakantiegangers'. In korte tijd ontstond een ware volksverhuizing via Hongarije, Praag en andere 'gaten' in het IJzeren Gordijn. Ook de leiding van de DDR, die kort daarvoor nog trots het veertigjarig bestaan van de communistische staat hadden gevierd, moest de grenzen openen. Het eind van de muur was onafwendbaar. De Berlijnse muur viel op 9 november 1989 (Maueröffnung). Temidden van een grandioos volksfeest hakte een ieder die het wilde een stuk beton uit het bouwwerk, dat voor zo veel ellende had gezorgd. Een jaar later was de hereniging van Duitsland een feit. De val werd gevierd met een concert van Leonard Bernstein op Kerstmis 1989. In 1991 werden de fysieke resten van de muur afgebroken en werden brokken als souvenir verkocht.