Rond 1580 begon het Vaticaan nog meer geld uit te geven voor beeldende kunst en architectuur. Hierdoor trokken veel kunstenaars en architecten naar Rome. De belangrijkste schilder onder hen is Caravaggio, die afkomstig was uit de omgeving van Milaan. Hij schepte een oeuvre dat door heel veel kunstenaars wordt nagevolgd o.a. Rembrandt en de Utrechtse Caravaggisten (bestaande uit o.a. G. van Honthorst, H. ter Brugghen, en D. van Baburen). Typerend voor Caravaggio is het doordringende realisme. Dit realisme wordt opvallend ver doorgevoerd in zijn heiligen. Deze zijn weergegeven als gewone mensen i.p.v. nobele heroïsche gestalten. Verder onderscheid zijn werk zich door een dramatische lichtbehandeling (clair-obscur). Er is een groot contrast tussen licht en donker. Met name deze lichtbehandeling wordt nagevolgd door talrijke schilders. De schilderkunst van de republiek der Verenigde Nederlanden ontwikkelt zich geleidelijk aan anders ten opzichte van Vlaanderen. In de 15e en 16e eeuw had Vlaanderen veel kunstenaars die hun invloed deden gelden op de kunstenaars in het huidige Nederland. In de 17e eeuw ontwikkelt de Republiek der Verenigde Nederlanden zich onafhankelijk van Vlaanderen. Snel treden er grote verschillen op. In de Republiek der Verenigde Nederlanden had je bijvoorbeeld veel meer verscheidenheid. Dit kwam doordat in Vlaanderen Rubens de andere kunstenaars overschaduwde en Antwerpen (waar Rubens woonde en werkte) het enige leidinggevende centrum was. In de Republiek der Verenigde Nederlanden had je daarentegen meer bekende meesters en plaatselijke scholen (zoals Haarlem, Utrecht, Leiden, Delft).
Door het hervormende geloof waren er eveneens geen opdrachten van staat en kerk. Een gering aantal opdrachten was afkomstig van stadsbesturen, andere openbare organisaties en particulieren. De belangrijkste inkomstenbron voor de schilder was de particuliere verzamelaar geworden. Voor het eerst in de westerse kunstgeschiedenis gingen kunstenaars hoofdzakelijk voor de markt werken in plaats van in opdracht. Deze markt was groot. Niet alleen de rijken kochten schilderijen, ook de gewone burger. Er heerste hier bij alle geledingen van de bevolking (behalve de allerarmsten) een verzamelaarmanie.
In Vlaanderen was de belangrijkste inkomstenbron nog altijd kerk en staat. De barok als stijl deed zich ook sterker manifesteren in Vlaanderen.
