Table of contents

1 Jeugd 2 Regering 3 Na zijn dood

Jeugd

Alexander de Grote werd geboren in Pella als Alexander III, zoon van de Macedonische koning Philippos II van Macedonië en de beruchte prinses Olympias. Volgens meerdere legenden werd hij niet verwekt door Philippos II, die bang was voor Olympias, die de gewoonte had met slangen te slapen, maar door de god Zeus. Alexander was zich hiervan bewust en buitte dit politiek uit door zijn vader Zeus te noemen.

Het ten noordoosten van het klassieke Griekenland gelegen Macedonië werd door de Grieken als "het buitenland" en half barbaars gezien. Alexanders moeder kwam uit Epirus, dat ook al niet als echt Grieks gold.

Zijn vader benoemde de beroemde Aristoteles tot zijn leermeester, van wie zijn levenslange liefde voor poëzie (vooral Homerus) stamde. Hij en Alexander bleven lang bevriend, maar uiteindelijk keerden ze zich tegen elkaar, waarop Alexander de vriendschap verbrak.

De jonge Alexander kon uitstekend paardrijden en leidde op jonge leeftijd al een deel van zijn vaders leger, onder meer in de beslissende Slag bij Chaeronéa.

In 336 v. Chr werd Philippos II vermoord door een verontwaardigde jongeman die een van zijn minnaars was geweest. Het vermoeden bestaat echter dat Alexander of Olympias of beiden hierbij betrokken waren.

Regering

Onder Philippos had Macedonië al diplomatiek en militair gezien de leiding gekregen over Griekenland. Toen de dood van Philippos de Grieken ter ore kwam, meenden zij dat onder diens onervaren zoon de Macedonische hegemonie snel zou eindigen, maar na een onverwachte inval van Alexander moesten zij zich toch weer onderwerpen. Hierbij richtte hij in Thebe een bloedbad aan. Daarvoor nog trok hij ten strijde tegen de opstandige gebieden Thracië en Illyrië.

In 334 v. Chr begon Alexander aan zijn beroemde veldtochten. De eerste twee jaar richtte hij zich op Perzië, dat toen een groot gebied controleerde dat het hedendaagse Iran, Irak, Syrië en Turkije omvatte. Zijn vader had al dit plan opgevat, terwijl ook de Grieken er warm voor liepen om eindelijk met de Perzische erfvijand af te rekenen. In de ooit door Griekse kolonisten gestichte steden in Klein-Azië zou Alexander vaak als bevrijder worden gezien. Overigens had Alexander eigenlijk de Perzische rijkdommen nodig omdat zijn vader schulden had gemaakt bij de Macedonische soldaten.

De Perzische koning Darius III meende overigens dat zijn rijk veel te groot was en te veel natuurlijke barrières zoals woestijnen en bergketens telde om veroverd te kunnen worden.

Alexander begon de oostelijke kust van de Middellandse Zee te veroveren om te voorkomen dat de Perzen vanuit hun havens aldaar Macedonië zouden aanvallen in zijn afwezigheid. Bij het riviertje de Granicus versloeg hij ze in 334 v. Chr en het jaar daarop bij Issus. Daarna ging hij verder met het veroveren van de kust, tot aan Egypte toe.

Bij Gaugamela versloeg hij op 1 oktober 331 v. Chr opnieuw Darius III, die wist te ontkomen maar later werd vermoord. Daarna veroverde hij de Perzische steden Babylon en Persepolis, de gebieden Medië en Scythië en de steden Herat en Samarkand.

Alexander gold als briljant veldheer, maar hij had nooit kunnen slagen zonder de zeer kundige staf van zijn leger, die al door zijn vader was opgeleid.

In 327 v. Chr trok Alexander naar India. Hij wilde "tot het einde van de wereld" zijn tocht voortzetten, wat, zo meende hij, bij de uitmonding van de Ganges was. Hij versloeg bij de rivier de Hyadaspes in Punjab de Indiase vorst Porus, maar uiteindelijk weigerden zijn soldaten verder te gaan vanwege de maandenlange tropische regenval. De dramatische terugtocht, onder meer door de woestijn, kostte duizenden van zijn mannen het leven.

Rond deze tijd stierf Alexanders beroemde paard Bucephalos ("ossehoofd"), waarover de legende ging dat het afstamde van de woeste paarden van Diomedes, getemd door Heracles in zijn achtste werk.

Het was Alexanders plan om Macedonië en Perzië niet alleen militair, maar ook cultureel te verenigen. Hij introduceerde aan zijn hof in Macedonië Perzische kledij en gewoonten. Een ervan was de proskynesis, het kussen van de hand van een hogergeplaatste. De Grieken verafschuwden dit, wat Alexanders populariteit danig ondermijnde. Ook trouwde hij met enkele prinsessen uit het voormalige Perzische rijk, te weten Roxane van Bactrië, Darius' dochter Statira en Ochus' dochter Parysatis. Hoewel zijn beste vriend en erastes (minnaar) Hefaestion als de liefde van zijn leven wordt beschouwd, verwekte Alexander bij Roxane vermoedelijk Alexander IV ("Aegus") (323 - 309 v. Chr). Hij had ook nog een bastaardzoon, Heracles (327 - 309 v. Chr). Tevens dwong Alexander veel van zijn officieren met Perzische vrouwen te trouwen.

Alexander maakte plannen voor veldtochten naar het Arabische schiereiland en tegen Carthago, maar in 323 v. Chr stierf hij in het paleis van Nebukadnezar II in Babylon aan een plotselinge koorts.

Na zijn dood

Bij zijn overlijden strekte Alexanders rijk zich in oost-westelijke richting zo'n 4000 km uit. De grote afstanden droegen, samen met het feit dat het in relatief korte tijd tot stand was gekomen, bij aan het snelle uiteenvallen ervan. Zijn opvolgers, de "Diadochen", bevochten elkaar hevig, wat ook velen in Alexanders omgeving het leven kostte: zijn moeder Olympias, zijn vrouw Roxane, zijn zoons Alexander IV en Heracles, zijn zus Cleopatra, zijn halfzus Eurydice, zijn halfbroer Philip Arrhidaeus en de meeste van zijn hoogste officieren werden uiteindelijk vermoord. In eerste instantie viel zijn rijk uiteen in vier delen, na verdere ontwikkelingen drie en uiteindelijk twee.

De legendevorming rond Alexander de Grote is aanzienlijk. Hierboven is al genoemd zijn zogenaamde afstamming van Zeus. Tevens zou het Orakel van Delphi hem onoverwinnelijk genoemd hebben. In Europa en delen van het westen van Azië wordt hij veelal als held en geniaal veldheer gezien, maar in Iran geldt hij als vernietiger van hun eerste grote rijk en verwoester van Persepolis. Uit vele culturen, van de Engelse tot de Maleisische, zijn legenden over hem bewaard gebleven, waarin hij dan soms wordt afgebeeld als lokale vorst. In het oosten wordt hij vaak als "Iskander" aangeduid. Onder de klassieke geschiedschrijvers die over zijn veldtochten verhalen zijn Arrianus en Plutarchus.

Oude geschriften over Alexander zijn weinig objectief, bedoeld òf om hem op te hemelen òf om hem door het slijk te halen, zodat we weinig zeker weten over zijn karakter. Er wordt beweerd dat hij in de jaren na de slag bij Gaugamela steeds megalomaner en instabieler werd. Zo vermoordde hij zijn vriend Clitus tijdens een ruzie bij een drinkgelag, iets waar hij later zeer veel spijt van had. Ook liet hij Philotas en diens vader Parmenion vermoorden, die weigerden details van een samenzwering tegen hem te onthullen, maar dat kan ook als verstandig worden aangemerkt. De filosoof Anaxarchus zou, toen Alexander zichzelf te veel als god begon te zien, gezegd hebben, wijzende op zijn bloedende vinger: "Zie hier het bloed van een sterveling, niet van een god." In andere versies van het verhaal zou Alexander dit juist zelf hebben gezegd tegen een overdreven onderdanige soldaat.

Alexanders veroveringen en het feit dat zijn opvolgers Grieks spraken, leidden tot een grote verspreiding van de Griekse taal en cultuur. De periode na zijn dood wordt dan ook het Hellenistische tijdperk genoemd. Andersom werden ook de Grieken beïnvloed door wat zij in het Oosten aantroffen, bijvoorbeeld door de astronomie.

Alexander was ook van grote invloed op de economie. Zo stimuleerde hij de handel door havens en wegen aan te leggen, nieuwe steden te stichten en een eenheidsmunt in te voeren. Ook van belang was de economische impuls die uitging van de verdeling van de Perzische kostbaarheden, die daarvoor voornamelijk nutteloos in schatkelders hadden gelegen.

Ten slotte waren Alexanders tochten feitelijk ook wetenschappelijke expedities, op onder meer geografisch, geschiedkundig en biologisch gebied. Hiervan profiteerde bijvoorbeeld Aristoteles.

Tijdens zijn regering werden er vele steden naar hem genoemd, waarvan Alexandrië in Egypte de bekendste is. Beroemd is ook zijn methode om de legendarische Gordiaanse knoop te ontwarren, te weten met zijn zwaard.